Γιάννης Καισαρίδης - Αναπάντητες - Εκδόσεις ΘΡΑΚΑ

Συνέντευξη στη Βιργινία Αυγερινού

Σημερινός μας καλεσμένος ο συγγραφέας Γιάννης Καισαρίδης, και αφορμή για τη συνέντευξη που ακολουθεί, είναι η κυκλοφορία από τις εκδόσεις ΘΡΑΚΑ, του νέου του έργου με τίτλο Αναπάντητες.

Ο Γιάννης Καισαρίδης έχει εκδώσει τέσσερις συλλογές διηγημάτων: «Χρονικό μιας πρεμιέρας» (Εξάντας, 1997), «Συναντήσεις και ενοχές» (Κέδρος, 2000 – Υποψήφιο για το Κρατικό Βραβείο και για το Βραβείο του περιοδικού «Διαβάζω» το 2001), «Μισάντρα» (Κέδρος, 2005 – Κρατικό Βραβείο), «Ώρες αιώρες» (Κέδρος, 2021) και το μυθιστόρημα «Αποτομή» (Νησίδες, 2016).

1) 13 Απριλίου 2003 συνέβη το δυστύχημα στα Τέμπη, όπου ένα υπεραστικό λεωφορείο με 49 μαθητές και 3 καθηγητές επιστρέφοντας από τη σχολική τους εκδρομή στην Αθήνα συγκρούστηκε στα Τέμπη πλαγιομετωπικά με φορτηγό που μετέφερε φύλλα νοβοπάν, τα οποία με τη σύγκρουση έφυγαν και έκοψαν στα δύο όλη την αριστερή πλευρά του λεωφορείου. Αποτέλεσμα της σύγκρουσης ήταν εκτός από τους τραυματίες, να χάσουν τη ζωή τους 21 μαθητές Λυκείου. Το βιβλίο σας δείχνει να αναφέρεται σε αυτό το συμβάν, οπότε, πείτε μας, πώς 23 χρόνια μετά σκεφτήκατε να γράψετε το βιβλίο ΑΝΑΠΑΝΤΗΤΕΣ που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις ΘΡΑΚΑ;

  Παρότι πουθενά μέσα στο βιβλίο δεν αναφέρεται ρητά ότι πρόκειται για το τραγικό συμβάν στην κοιλάδα των Τεμπών τον Απρίλιο του 2003, οι Αναπάντητες -εκκινούν από αυτό το φρικτό γεγονός, συνδέονται στενά μαζί του. Μεγάλο μέρος του γράφτηκε σχεδόν αμέσως μετά την τρομερή απώλεια. Δεν μπορούσε να γίνει διαφορετικά: γνώριζα προσωπικά τα περισσότερα από τα παιδιά που χάθηκαν…, βρέθηκα δίπλα τους -τυχαία;- ελάχιστα λεπτά μετά τη μοιραία σύγκρουση… Κράτησα στο συρτάρι το κείμενο όλα αυτά τα χρόνια φυλακτό, μυστικό προσκύνημα…

Πριν δύο χρόνια συζητώντας με κατοίκους μιας απομονωμένης κωμόπολης της ελληνικής επαρχίας για την πρόσφατη τραγωδία των Τεμπών, μία ηλικιωμένη κυρία μού εκμυστηρεύτηκε με δάκρυα στα μάτια ότι κάθε βράδυ ανάβει το καντήλι της για τα παιδιά που χάθηκαν στα Τέμπη, το 2003 και το 2023! Συγκλονίστηκα! Η τεράστια σημασία και η απήχηση του τραγικού γεγονότος (η απώλεια τόσων νέων με τέτοιου είδους ειδεχθή τρόπο παραμένει πληγή χαίνουσα) ήρε κάθε επιφύλαξή μου και αποφάσισα να φέρω στο φως τις Αναπάντητες. Με όλα αυτά που συμβαίνουν, δυστυχώς, συνεχώς στο πάσχον, έτσι κι αλλιώς, σώμα της ελληνικής ζωής, δεν μπορεί και δεν πρέπει κανείς μας να σιωπά, με τον τρόπο του ο καθείς μας.

2) Πόσο δύσκολο ήταν να μετατρέψετε ιστορικές μνήμες και γεγονότα σε λογοτεχνία;

Παρότι στη συνείδηση πολλών αποτελεί πια «Ιστορική μνήμη», εθνική, δυστυχώς, συμφορά (όπως, αλλοίμονο, και το προ τριετίας φρικτό έγκλημα στα Τέμπη…), δεν σκέφτηκα ούτε δευτερόλεπτο υπό αυτό το πρίσμα· παντού και πάντα η Τέχνη που σέβεται τον εαυτό της θέτει ως ζητούμενο την ανθρώπινη κατάσταση, το άτομο μέσα στη δίνη δυνάμεων που το ξεπερνούν, το αιφνιδιάζουν και το συνθλίβουν.
3) Σε βιβλία σαν κι αυτό, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να κατακλύσετε συναισθηματικά τον αναγνώστη. Πώς αποφασίσατε πόσα να δείξετε και πόσα να αφήσετε εκτός διήγησης;

Το βιβλίο θα κριθεί. Έχω, πάντως, την εντύπωση ότι έτσι όπως είναι γραμμένο -κυρίως, η «δομή» αυτού- προτείνει έναν άλλου είδους τρόπο προσέγγισης. Εκτιμώ ότι απέφυγα το “μελό”.

4) Το βιβλίο σας εστιάζει πολύ σε ό,τι μένει πίσω — άδειες θέσεις στο τραπέζι, αναπάντητες κλήσεις, ρουτίνες που δεν έχουν πλέον νόημα. Πιστεύετε ότι όσοι και όσα μένουν πίσω είναι τα πραγματικά θύματα μιας τραγωδίας;

«Μακάριοι ο πενθούντες ότι αυτοί παρακληθήσονται»· η… «ρουτίνα» για εμάς τους ζωντανούς (και, εν πολλοίς, «ξένους» προς την απώλεια και το πένθος) πόρρω απέχει από τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται οι πενθούντες οτιδήποτε κάνουν ή επαναλαμβάνουν στη μνήμη των παιδιών τους. Το κενό που αφήνει πίσω της μία τέτοιου είδους απουσία -και, μάλιστα, υπό τέτοιες φρικτές συνθήκες- δεν αναπληρώνεται ποτέ. Όμως πάντα «τα πραγματικά θύματα μιας τραγωδίας» είναι, νομίζω, αυτοί που χάθηκαν για πάντα, ειδικά όταν πρόκειται για νέους ανθρώπους.

5) Επιλέξατε να επικεντρώσετε ένα μεγάλο μέρος της αφήγησης στις μητέρες. Τι σας ώθησε να εξερευνήσετε τη θλίψη μέσα από τους ανθρώπους που παραμένουν, αντί για τις ζωές που τελείωσαν;
Ω γλυκύ μου έαρ,
γλυκύτατόν μου τέκνον,
πού έδυ σου το κάλλος;
Σε μία κορυφαία στιγμή της Άνοιξης, 13 Απριλίου, λίγες ημέρες πριν το Πάσχα (και, φευ, την Ανάσταση…), τέτοιες ημέρες πριν 23 χρόνια τα βλαστάρια του κάμπου της Ημαθίας, παιδιά από έξι-επτά κοινότητες της περιοχής, σε μια από τις πιο ευτυχισμένες στιγμές της ζωής τους, χάνονται κατά ασύλληπτο, φρικτό τρόπο μέσα σε μία απείρου κάλλους κοιλάδα…! Οι μητέρες τους καλούνται να αντιμετωπίσουν και να διαχειριστούν ό,τι αι «γενεαί πάσαι» αδυνατούν -και θα αδυνατούν εις τους αιώνας των αιώνων- να αποδεχθούν.
Αλλά και οι ζωές που -κατά τον τρόπο που το διατυπώνετε- «τελείωσαν», «εξερευνώνται» εντός του βιβλίου, παραδείγματος χάριν στο Κεφάλαιο Εάν ζούσαμε (Επίσης, ακούστε με τη βοήθεια τού Qr code που υπάρχει στο Οπισθόφυλλο του βιβλίου το Τραγούδι Εδώ θα είμαι* για τα Παιδιά που χάθηκαν, Ύμνο στη Ζωή – Αντίσταση στον Θάνατο, Επανάσταση Ανάσταση!).

6) Μπορεί η λογοτεχνία να αλλάξει τη γενικότερη αντίληψη των ανθρώπων για συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα;

Θέλω να πιστεύω Ναι. Σίγουρα όμως μπορεί να μας κάνει να σκεφτούμε, να αναζητήσουμε, να αμφισβητήσουμε. Και αυτός πρέπει να είναι ο στόχος μας, ένας λόγος παραπάνω κατά τους σημερινούς απάνθρωπους και ζοφερούς καιρούς: «Νήφε και μέμνησο απιστείν» (Ας παραμένουμε νηφάλιοι και σε εγρήγορση και να θυμόμαστε πάντα ότι πρέπει να δυσπιστούμε), ειδικώς απέναντι σε οτιδήποτε η εκάστοτε κάθε είδους εξουσία πρεσβεύει και «σερβίρει»… Καθαρή σκέψη, κριτική στάση, όχι τυφλή εμπιστοσύνη.

7) Οι αναπάντητες δείχνουν ότι οι πληγές και οι απώλειες ενός τέτοιου γεγονότος δεν είναι μόνο σωματικές αλλά κυρίως ψυχικές. Υπάρχουν σκηνές του βιβλίου που σας δυσκόλεψαν πραγματικά τόσο συναισθηματικά όσο και συγγραφικά;

Συντετριμμένος, βρέθηκα κοντά στους ανθρώπους που τόσο σκληρά τούς χτύπησε η μοίρα από την πρώτη στιγμή της φρικτής συμφοράς τους, διακριτικά κινούμενος. Όμως το βάρος ήταν δυσβάσταχτο –τα περισσότερα Παιδιά υπήρξαν ένα σχολικό έτος πριν το τραγικό συμβάν μαθητές μου. Από εκεί και πέρα, βέβαια, έπρεπε να γίνει μία προσεκτικότατη, νηφάλια διαχείριση, έτσι ώστε να μην θιγεί κανείς και, πάνω από όλα, η μνήμη των Παιδιών.

8) Κλείνοντας, αφού σας ευχαριστήσουμε, θα θέλατε να προσθέσετε κάτι για το βιβλίο σας και να μας μιλήσετε για τα μελλοντικά συγγραφικά σας βήματα;

Κι εγώ σας ευχαριστήσω για την ευκαιρία που προσφέρετε να ακουστεί δια στόματός μου η φωνή τών Παιδιών που χάθηκαν με τόσο άδικο και ακραίο τρόπο. Ένα ακόμη φρικτό έγκλημα (Κανείς αρμόδιος φορέας δεν έπρεπε να επιτρέπει την κίνηση τροχοφόρων με τέτοιου είδους φορτίο στους εντελώς ακατάλληλους δρόμους τής κοιλάδας των Τεμπών! Για αυτό το έγκλημα δεν λογοδότησε κατά ουσιαστικό-αυστηρό τρόπο, ανάλογο τής συμφοράς που προκάλεσε, κ α ν ε ί ς!). Οι καιροί επιβάλλουν εγρήγορση, αντίδραση. (Κ α ι) Άλλες μητέρες θρηνούν τώρα, ΠΑΛΙ… Συνεχώς, χάνεται στην άσφαλτο…, στις ράγες…, ο ανθός της κοινωνίας μας. Όλα εντατικά, όλα γρήγορα, βιαστικά, στον βωμό του κέρδους. Ποιος θα θέσει τις ουσιαστικές προτεραιότητες, κατά τρόπο που θα προστατεύει πάνω από όλα την ανθρώπινη ύπαρξη; Ποιοι είναι αυτοί που αποφασίζουν αυτού του είδους τον τρόπο ζωής; Σχολεία, κοινωνίες ολόκληρες, ρημάζουν, τρελοί άρπαγες κυβερνούν τη γη, παίζουν με τις ζωές μας, τις τύχες των Παιδιών μας. Ποιος θα τολμήσει να πει τα μεγάλα ΟΧΙ;
Οι εκδόσεις Θράκα αγκάλιασαν με ιδιαίτερη θέρμη τις Αναπάντητες (ένα βιβλίο ιδιαίτερο, σκληρά «δοξαστικό» τής χαμένης νεότητος, ένα βιβλίο τελετή-αφή, βιβλίο αντίδραση στην ταφή λευκών-κατάλευκων Πεταλούδων κάτω από «τόνους σκυροδέματος»…). Έχει μεγάλη σημασία -κυριολεκτική αλλά και συμβολική- το ενδιαφέρον τους για τις Αναπάντητες: ένας εκδοτικός οίκος που δίνει καθημερινά μάχη υπέρ του βιβλίου και των συγγραφέων κάτω από εξαιρετικά σκληρές συνθήκες, εκ της επαρχίας ορμώμενος (με έδρα τη Λάρισα, λίγα χιλιόμετρα μακριά από το σημείο όπου κόπηκε το νήμα της ζωής των Παιδιών…).
Κατά την τρέχουσα περίοδο αλλά και την αμέσως επόμενη παραμένω πιστά προσηλωμένος στις Αναπάντητες.

*Εδώ θα είμαι
Φέτος το καλοκαίρι στα δεκάξι μου
θα τη σηκώσω τη μεγάλη πέτρα.
Θα απλώσω τα μαλλιά μου πάνω από τα κυπαρίσσια.
Θα ταξιδέψω. Πάνω από τον ήλιο, τη βροχή, τον άνεμο,
Με χαραγμένα χέρια και γόνατα.

Θα τη σηκώσω τη μεγάλη πέτρα.
Θα σπάσω την απέραντη σιωπή.

Ψιθυριστά στους φίλους μου
σαν την ανάσα τού κυπαρισσιού
χρόνια θ’ απλώσω στα φτερά τους.
Επιθυμίες και όνειρα
που κόλλησαν πάνω στο χώμα
σαν το φιλί το πρώτο θα χαρίσω.

Θα είμαι εδώ!
Όταν κανείς δεν θα μιλάει
θα σας μιλάω εγώ!

Θα τη σηκώσω τη μεγάλη πέτρα·
Ε δ ώ θα είμαι!