Βαλερί Αγγέλου: συνέντευξη στη Μαρία Τσακίρη

Συγγραφέας του βιβλίου Μπουάνα – Εκδόσεις Διόπτρα

Η «Μπουάνα» της Βαλερί Αγγέλου είναι ένα μυθιστόρημα που μιλά για τη δύναμη της επιβίωσης, την αγάπη για τη ζωή και τη συγχώρεση αλλά και ένα βιβλίο που κουβαλά τη συλλογική μνήμη των Ροδιτών που έζησαν τα δύσκολα χρόνια της ιταλοκρατίας και μετά την ανακωχή της Ιταλίας, τη σφοδρότητα του Γερμανού κατακτητή στον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Είναι βασισμένο σε αληθινή ιστορία, με ελάχιστα μυθοπλαστικά στοιχεία και μας ταξιδεύει στη Ρόδο και το Βελγικό Κογκό στο οποίο μετανάστευσαν πολλοί Έλληνες τα δύσκολα χρόνια της ανέχειας, ανάμεσά τους και η κεντρική της ηρωίδα. Όπως λέει στο Vivlio-life η συγγραφέας «Η μεγαλύτερη πρόκληση αυτού του ταξιδιού μέσα στα σκοτεινά σοκάκια της Ιστορίας ήταν η μετουσίωση της προφορικής αφήγησης σε ένα έργο φορέα αναμνήσεων, κοινά αποδεκτό, και ικανό να αγαπηθεί από τον κόσμο».

Στα σουαχίλι, τη γλώσσα που ομιλείται στο Βελγικό Κονγκό, «μπουάνα» σημαίνει αφεντικό. Έτσι φώναζαν οι ιθαγενείς «κάθε λευκό άντρα που είχε έρθει να διαφεντέψει τη χώρα τους και τις ζωές τους». Ποιος είναι ο αφέντης σ’ αυτό το βιβλίο και γιατί επιλέξατε να του δώσετε αυτό το όνομα;
Στο Βελγικό Κονγκό, οι ιθαγενείς είχαν προσδώσει το προσωνύμιο «Μπουάνα» στους λευκούς άντρες, αποδεχόμενοι ουσιαστικά τη σχέση εξουσίας και υποταγής που είχαν με τους αποικιοκράτες. Μια σχέση άνιση από τη φύση της, γεμάτη δουλοπρέπεια για τους περισσότερους. Όμως Μπουάνα είπαν και την ηρωίδα του βιβλίου, μια γυναίκα πολύ δυναμική, που είχε μεγαλώσει στα δύσκολα χρόνια της ιταλοκρατουμενης Ρόδου, και είχε μάθει να αντιμετωπίζει με θάρρος τις δυσκολίες της ζωής. Μια γυναίκα που όριζε τη ζωή της και με τον τρόπο της ήταν αφεντικό της ίδιας της μοίρας της.
«Μπουάνα» αποκαλούσαν και «όσους είχαν ζήσει τα πέτρινα χρόνια της ιταλικής Κατοχής στη Ρόδο και είχαν δει με τα μάτια τους το θεριό του φασισμού να στραγγίζει τις ζωές τους». Υπάρχει μια απόσταση μεταξύ των δυο αντίθετων εννοιών, έτσι δεν είναι;
Το βιβλίο αυτό κουβαλά τη συλλογική μνήμη των Ροδιτών που έζησαν τα δύσκολα χρόνια της ιταλοκρατίας και μετά την ανακωχή της Ιταλίας, τη σφοδρότητα του Γερμανού κατακτητή στον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Οι άνθρωποι αυτοί αναγκάστηκαν λόγω των δύσκολων συνθηκών μετά την ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου, να μεταναστεύσουν, κάποιοι δε, στο βελγικό Κονγκό. Εκεί, από ένα παιχνίδι της μοίρας βρέθηκαν άτυπα έστω από την πλευρά των κατακτητών, των ανθρώπων που επέβαλλαν τη ζωή τους στον ιθαγενή πληθυσμό. Κουβαλώντας όμως το τραυματικό βίωμα της κατοχής, οι Ροδίτες, και κατ´ επέκταση οι Έλληνες, αντιμετώπιζαν τον ιθαγενή πληθυσμό με μια βαθιά ενσυναίσθηση, επιτρέποντάς τους να δημιουργήσουν σχέσεις ζωής και αγάπης.
«Μπουάνα όμως είπαν κι ένα κορίτσι που επιβίωσε, ερωτεύτηκε και, όταν το επέβαλε η ανάγκη, ξενιτεύτηκε με δυο μωρά στην αγκαλιά» γράφετε στο οπισθόφυλλο και ήρθε η στιγμή να γνωρίσουμε την ηρωίδα σας.
Η ηρωίδα μας γεννήθηκε στη Ρόδο, το 1930, και μέσα από τα μάτια της ανακαλύπτουμε τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε το νησί κάτω από την ιταλική κατοχή. Με την άφιξη μάλιστα του τελευταίου διοικητή, η ελληνική γλώσσα και τα έθιμα του νησιού πολεμήθηκαν μέχρι εσχάτων, καθώς η Ιταλία ήταν αποφασισμένη να αφανίσει το ελληνικό στοιχείο. Με την κήρυξη του πολέμου το 1940, οι Ροδίτες βρέθηκαν σε δύσκολη θέση, όντας Ιταλοί υπήκοοι. Η ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου με τη λήξη του πολέμου ήρθε σαν λύτρωση, μόνο για να αποδειχθεί πουκάμισο αδειανό λίγα χρόνια αργότερα. Η ηρωίδα μας μεταναστεύει στο Βελγικό Κονγκό, όπου θα γνωρίσει τη χρυσή εποχή της αποικιοκρατίας καθώς και τον εμφύλιο που ακολούθησε λίγο μετά την ανεξαρτητοποίηση. Η «Μπουάνα» είναι ένα μυθιστόρημα που μιλά για τη δύναμη της επιβίωσης, την αγάπη για τη ζωή και τη συγχώρεση.
Η μυθοπλασία, φαντάζομαι, κρίθηκε απαραίτητη εξαρχής σ’ αυτή τη συγγραφική προσέγγιση. Πόσο βέβαιη είστε πως πλησιάσατε τα βιώματα και τα συναισθήματα της ηρωίδας σας μέσα από τα επινοημένα κεφάλαια;
Το μυθοπλαστικό στοιχείο δεν είναι παρά ελάχιστο σε αυτό το βιβλίο, ο σεβασμός στη βιωματική αφήγηση υπήρξε απόλυτος. Δείγμα αυτού είναι ότι δεν έχουν αλλαχθεί καν τα ονόματα των ηρώων, είναι υπαρκτά πρόσωπα, κάποια από αυτά μάλιστα εν ζωή. Αποτέλεσε για μένα μεγάλη πρόκληση να μπορέσω να συνδυάσω τις αφηγήσεις των ηρώων και των απλών ανθρώπων με τα ιστορικά δεδομένα, κυρίως αυτά που αφορούν την πολυτάραχη ζωή του Κονγκό κατά τη διάρκεια του εμφυλίου.
Η ιστορία που μας αφηγείστε βαδίζει παράλληλα με την επίσημη Ιστορία. Αυτό σημαίνει πως χρειάστηκε έρευνα. Ποιες ήταν οι πηγές που εμπιστευτήκατε;
Για το πολύπαθο νησί μου, Τα Νιοχωρίτικα του Αντώνη Βρατσάλη, Τα κατηχητικά σχολεία στη Ρόδο την περίοδο της Ιταλοκρατίας 1937-1945 του Σταύρου Παπαδόπουλου και Η Ρόδος του εικοστού αιώνα των Νίκου Νικολάου και Αντώνη Αγγελή αποτέλεσαν ανεξάντλητη πηγή γνώσεων. Σημαντικές πληροφορίες για την ιστορία του Κονγκό άντλησα από το έργο του Γεωργίου Αντύπα οι Έλληνες του Βελγικού Κονγκό καθώς και από το The Congo-Zaire experience 1960-98 του Edgar O’Balance.
Η Ιστορία όπως τη διδασκόμαστε ή όπως μας την αφηγούνται, πολλές φορές –κυρίως σε δημοσιογραφικές ή συγγραφικές έρευνες– έχει κενά ή αφήνει αναπάντητα ερωτηματικά. Για κάποιους έχει και παραποιημένα γεγονότα. Διαπιστώσατε κάτι από τα παραπάνω στη δική σας έρευνα;
Η συγγραφή ενός ιστορικού μυθιστορήματος απαιτεί μεγάλη πειθαρχία και επιμονή σε ό,τι αφορά την ιστορική αλήθεια, εάν και εφόσον σκοπός είναι να διατηρηθεί η μνήμη ενός τόπου ζωντανή. Η μεγαλύτερη πρόκληση αυτού του ταξιδιού μέσα στα σκοτεινά σοκάκια της Ιστορίας ήταν η μετουσίωση της προφορικής αφήγησης σε ένα έργο φορέα αναμνήσεων, κοινά αποδεκτό, και ικανό να αγαπηθεί από τον κόσμο.
Είναι πολλοί εκείνοι που μετανάστευσαν τα χρόνια της ανέχειας στο βελγικό Κονγκό, αφήνοντας ανοιχτές πληγές στον τόπο που άφησαν πίσω τους. Τι βρήκαν στον νέο τους τόπο και πόσο φιλικός ή εχθρικός αποδείχτηκε;
Η βελγική διοίκηση τότε διατηρούσε αυστηρότατα κριτήρια σε ό,τι αφορά το δικαίωμα εγκατάστασης μεταναστών. Απαιτούνταν αυστηρός υγειονομικός έλεγχος, πλήρης εμβολιαστική κάλυψη κατά των τροπικών ασθενειών, καθαρό ποινικό μητρώο και καταβολή μιας μη ευκαταφρόνητης χρηματικής εγγύησης. Το Κονγκό εκείνης της εποχής, υπόδειγμα αποικίας στα μάτια των Ευρωπαίων, ήταν η χώρα των μεγάλων ευκαιριών. Στο απόγειο της, η ελληνική παροικία του Κονγκό μετρούσε περί τις δεκαπέντε χιλιάδες ψυχές. Άνθρωποι που αναζήτησαν ένα καλύτερο μέλλον και που με επιμονή και αγάπη ρίζωσαν, δημιούργησαν τις οικογένειές τους και διατήρησαν την ελληνική μνήμη ζωντανή και αναλλοίωτη.
Το μυθιστόρημά σας είναι βασισμένο σε αληθινή ιστορία και αυτό είναι που το κάνει πολύ ενδιαφέρον. Πόσο σας δυσκόλεψε στη συγγραφή το γεγονός ότι έπρεπε να μπείτε στα παπούτσια ενός ανθρώπου στη δύση του, που ίσα που πρόλαβε να σας ανοίξει την καρδιά του;
Έχω την τύχη να κατάγομαι από το νησί της Ρόδου, τα παιδικά μου χρόνια στο νησί είναι ό,τι πολυτιμότερο κρατώ από τις αναμνήσεις μου. Την ηρωίδα, παρόλο που την ήξερα από μικρή, μπορώ να πω ότι τη γνώρισα καλά παρά τα τελευταία χρόνια της ζωής της, όταν άρχισε να μου διηγείται όλα όσα έχει ζήσει. Σταδιακά συνειδητοποίησα ότι η γυναίκα αυτή κουβαλά το τραύμα ενός τόπου, η ιστορία του οποίου είναι ελάχιστα γνωστή. Με αυτό το βιβλίο δεν έδωσα απλά φωνή στην ηρωίδα, αλλά βοήθησα να αποτυπωθεί η συλλογική μνήμη των κατοίκων της Ρόδου.

Λίγα λόγια για το βιβλίο
Στα σουαχίλι, μπουάνα σημαίνει αφεντικό. Έτσι φώναζαν οι ιθαγενείς του Βελγικού Κονγκό κάθε λευκό άντρα που είχε έρθει να διαφεντέψει τη χώρα τους και τις ζωές τους. Μπουάνα αποκαλούσαν στο Κονγκό και όσους είχαν ζήσει τα πέτρινα χρόνια της ιταλικής Κατοχής στη Ρόδο και είχαν δει με τα μάτια τους το θεριό του φασισμού να στραγγίζει τις ζωές τους. Όσους επέζησαν τρώγοντας μόνο βλίτα για μήνες ολάκερους και κάποια στιγμή, χωρίς ελπίδα πια, στρίμωξαν τα όνειρά τους σε μια βαλίτσα κι έφυγαν. Μπουάνα όμως είπαν κι ένα κορίτσι που επιβίωσε, ερωτεύτηκε και, όταν το επέβαλε η ανάγκη, ξενιτεύτηκε με δυο μωρά στην αγκαλιά. Κι έγινε η κόρη που συγχώρεσε τα ασυγχώρητα, η γυναίκα που δεν κουράστηκε να χτίζει τη ζωή της μέσα στα χαλάσματα ξανά και ξανά. Μια γυναίκα φτιαγμένη από τη στόφα των ανθρώπων που γράφουν Ιστορία.

Η Αναστασία έζησε πολλές ζωές. Βίωσε την καταπίεση των Ιταλών και των Γερμανών κατακτητών στη Ρόδο, τη μετανάστευση με δυο μωρά στην αγκαλιά, τη μοναξιά στην απεραντοσύνη της Αφρικής. Από την πείνα της Κατοχής βρέθηκε να εμπορεύεται στο Κονγκό, να πετυχαίνει και να προκόβει εν μέσω επαναστάσεων και κάθε είδους κρίσεων. Έγινε κομμάτι του απόδημου ελληνισμού που διαπρέπει, αγωνίζεται, νικά και μοιράζεται τον πόνο κάθε καταπιεσμένου λαού.

Βιογραφικό
Η Βαλερί Αγγέλου γεννήθηκε στο Charleroi του Βελγίου και μεγάλωσε στη Ρόδο. Είναι απόφοιτος ιατρικής του Université Libre de Bruxelles, με μεταπτυχιακές σπουδές στη ρινολογία-ρινοχειρουργική. Διατηρεί ιατρείο στον Άλιμο και αρθρογραφεί σε διάφορα sites. Είναι παντρεμένη και μητέρα δύο αγοριών.