Κωνσταντίνος Μανίκας: συνέντευξη στη Μαρία Τσακίρη

Συγγραφέας του βιβλίου Παραμύθια από ένστικτο – Εκδόσεις Ιωλκός

Με το ψέμα και την αλήθεια καταπιάνεται στο νέο του βιβλίο ο Κωνσταντίνος Μανίκας, τοποθετώντας τους ήρωές του -επινοημένους και μη- σε καταστάσεις που άλλοτε γέννησε η έμπνευση και άλλοτε προέκυψαν από προσωπικές εμπειρίες, οικείες καταστάσεις και προσωπικά ερεθίσματα. Στο βιβλίο του χρησιμοποιεί την εκφραστική τεχνική της αλληγορίας, που κάνει την ανάγνωση ακόμη πιο γοητευτική. Όπως λέει στο Vivlio – life «Η αλληγορία δίνει στο λόγο μια ποιητικότητα που την επιθυμώ σε αρκετά σημεία του κειμένου. Και σίγουρα είναι μια λογοτεχνική τεχνική ικανή να μετατρέψει απλές λέξεις και νοήματα σε υψηλές ιδέες και υπαρξιακά διλήμματα. Πρόκειται για κάτι αντίστοιχο με τις παραβολές. Δίνουν το περιθώριο να προκύψουν ερμηνείες δίχως δεικτική διδακτικότητα ή φιλοσοφικό κομπασμό». Στην κουβέντα μας για αλήθειες και ψέματα συμφωνήσαμε πως «Το κίνητρο και οι μέθοδοι χρήσης του ψέματος είναι που καθορίζουν το αποτέλεσμά του. Όταν λειτουργεί όπως ο μύθος, ιστορικός, κοινωνικός κλπ, ουσιαστικά ανοίγει το δρόμο προς τη σταδιακή συνειδητοποίηση κι αποδοχή της αλήθειας. Σε αντίθετη περίπτωση απλώς παραπλανεί και χειραγωγεί».

«Ένα σπονδυλωτό μυθιστόρημα, για τις αλήθειες και τα ψέματα στις σχέσεις, στην οικογένεια, στην πολιτική, κυρίως στον ίδιο μας τον εαυτό». Έτσι συστήνετε το μυθιστόρημά σας. Ποιος είναι ο θεματικός άξονας που ενώνει τα αυτοτελή κομμάτια του βιβλίου;
Με βάση την οικογενειακή δομή, αναπτύσσονται οι ιστορίες των βασικών ηρώων, αλληλεπιδρώντας, λέγοντας ψέματα κι αλήθειες, ο ένας στον άλλον, χαράσσοντας προσωπικές διαδρομές που στην πορεία αλλάζουν ακόμη και αξιακό πλαίσιο. Ο καθένας, ανάλογα με τις προτεραιότητες και τις κοινωνικές απαιτήσεις θέτει τα δικά του διλήμματα και ψάχνει απαντήσεις, στην ίδια την οικογένεια, σε νέες σχέσεις, στο διαδίκτυο, στην πολιτική κ.ο.κ.
Ποια ψέμα δημιουργεί τα περισσότερα προβλήματα στους ήρωές σας! (Όπως βλέπετε αφήνω απ’ έξω τα ψέματα στην πολιτική). Εκείνα τα μικρά ψέματα που αραδιάζουν μέσα στην οικογένεια, τα ψέματα στις ερωτικές τους σχέσεις ή εκείνα που λένε στον εαυτό τους;
Νομίζω ότι όσα αρνούμαστε να παραδεχτούμε κι όσα βιαζόμαστε να ωραιοποιήσουμε μάς κάνουν το μεγαλύτερο μακροπρόθεσμα. Επιλέγουμε να ζούμε μέσα σε μια ψευδαίσθηση υψηλών προσδοκιών, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο αυτοενοχοποίησης από τον οποίο όσο περνά ο χρόνος δυσκολευόμαστε όλο και περισσότερο να βγούμε. Τελικά, καταλήγουμε να ανατροφοδοτούμε με δικαιολογίες τις “αποτυχίες”, να μην τις αναγνωρίζουμε και να πληγώνουμε τον εαυτό μας περισσότερο από όσο μπορεί οποιοσδήποτε άλλος να το κάνει.
Αλήθειες και ψέματα, λοιπόν. Πόσο απαραίτητες θεωρείτε τις δυο αντίθετες και “αντίπαλες” έννοιες για την προσωπική μας ισορροπία;
Η αλήθεια πολλές φορές είναι μια σχετική έννοια που φωτίζεται διαφορετικά με βάση τις συνθήκες, τα βιώματα, τους στόχους μας. Η εμμονή σε μια θεωρητικά ιερή αλήθεια, λειτουργεί καμιά φορά κι ως βρόγχος στο ελεύθερο πνεύμα. Δεν είναι κακό, να αποδεχτούμε το ψέμα γι’ αυτό που είναι, στο βαθμό που δεν χρησιμοποιείται ως μέσο καθοδήγησης.
Σίγουρα εμείς οι αναγνώστες κάπου ανάμεσα στα ψέματα και τις αλήθειες σας θα αναγνωρίσουμε δικά μας βιώματα. Μήπως είναι καλύτερα να αναζητούμε το κίνητρο που κρύβεται πίσω από ένα ψέμα και να μην ξορκίζουμε το ίδιο το ψέμα;
Η ερώτησή σας προεκτείνει αυτό ακριβώς που άρχισα να αναπτύσσω στην προηγούμενη απάντησή μου. Το κίνητρο και οι μέθοδοι χρήσης του ψέματος είναι που καθορίζουν το αποτέλεσμά του. Όταν λειτουργεί όπως ο μύθος, ιστορικός, κοινωνικός κλπ, ουσιαστικά ανοίγει το δρόμο προς τη σταδιακή συνειδητοποίηση κι αποδοχή της αλήθειας. Σε αντίθετη περίπτωση απλώς παραπλανεί και χειραγωγεί.
Ας περάσουμε στους ήρεωές σας. Αθηνά, η μητέρα. Λουκία, η κόρη. Ανέστης, ο γιος. Νικόλας, ο πατέρας. Ισμήνη, η αδερφή. Με το πρώτο πρόσωπο που χρησιμοποιείτε στην αφήγησή σας, τους νιώθουμε οικείους εξαρχής. Τα βιώματά τους είναι επινοημένα ή με κάποιον τρόπο υπήρξατε μέρος τους;
Σε μεγάλο βαθμό πρόκειται για συγγραφική επινόηση. Θα ήταν όμως υποκριτικό να μην παραδεχτώ ότι κάπου μέσα σε όλες αυτές τις ιστορίες, υπάρχουν και ψήγματα προσωπικών εμπειριών ή ερεθίσματα από οικείες σε μένα καταστάσεις. Η έμπνευση δεν προκύπτει από παρθενογένεση. Ακόμη κι όταν δεν το επιδιώκουμε, ασυναίσθητα κομμάτια από τον εαυτό μας και τις μνήμες μας επηρεάζουν την πλοκή κάθε έργου.
Στο οικογενειακό αυτό κάδρο με τους γονείς, τα παιδιά και την αδερφή της Αθηνάς, προσθέσατε την Καίτη, τη νοσοκόμα. Θα είχε ενδιαφέρον να μάθουμε το λόγο αλλά και την επεξήγηση του τίτλου στο σχετικό κεφάλαιο: Στο αντίθετο ρεύμα.
Η Καίτη εντός του ότι είναι η νοσοκόμα που φροντίζει τη γιαγιά Αθηνά μετά το εγκεφαλικό επεισόδιο, με την οποία μάλιστα τη συνδέει μια ιδιαίτερη δική της οικογενειακή σύνδεση, λειτουργεί καταλυτικά και στον αξιακό προσανατολισμό της κόρης της οικογένειάς μας, με την οποία ανοίγει μια συζήτηση που έρχεται να δώσει άλλο νόημα σε παραδοσιακές αξίες που η ίδια αμφισβητεί πηγαίνοντας κόντρα στο ρεύμα των προκαταλήψεων.
Ανθρώπινες σχέσεις. Νομίζω πως οφείλουμε να τις διαχωρίσουμε σε ΠΔ και ΜΔ (προ και μετά Διαδυκτύου). Οι περισσότεροι ζήσαμε και τις δυο εποχές και έχουμε καταλήξει αν πρέπει να νοσταλγούμε ή να προχωρούμε στο δρόμο που χάραξε η εξέλιξη. Εσείς;
Αυτό που περιγράφετε είναι ένα υπαρκτό δίλημμα στο οποίο οι ήρωες μας δίνουν ο καθένας τη δική του διαφορετική απάντηση. Σε προσωπικό επίπεδο, αυτό που πάντα επισημαίνω είναι ότι αν δούμε την κάθε νέα τεχνολογική δυνατότητα ως ένα εργαλείο με συγκεκριμένη χρήση και δυναμική και το αντιμετωπίσουμε αποκλειστικά ως τέτοιο, τότε δεν έχουμε να φοβόμαστε την εξέλιξη ούτε χρειάζεται να νοσταλγούμε ένα εξιδανικευμένο παρελθόν.
“Μια απατημένη γυναίκα ανακαλύπτει τα social media ως αντίδοτο στην απειλή της απρόσμενης μοναξιάς”. Τελικά αυτό μας αξίζει; Να πολεμάμε τη μοναξιά μας μέσα από το διαδίκτυο; Και, είναι, τελικά, η ανθρώπινη επαφή μια νοσταλγική ανάμνηση που τη χάσαμε μέσα από τα χέρια μας επειδή είναι πλέον απασχολημένα με τη σύνθεση ηλεκτρονικών μηνυμάτων;
Τα social media “πέτυχαν” επειδή προσέφεραν από τη μια ευκολία επικοινωνίας κι από την άλλη τρέφουν την αναμφισβήτητη ματαιοδοξία μας. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται τόσο στον τρόπο αρχικής προσέγγισης των ανθρώπων, όσο στο ότι η ηλεκτρονική ψευδαίσθηση μεγαλείου αλλοιώνει την εικόνα για τον εαυτό μας και τους άλλους και συχνά μας στερεί τον χώρο και τον χρόνο να εμβαθύνουμε, να δώσουμε περιθώριο στις σχέσεις να ωριμάσουν με βάση την αλήθεια κι όχι τη συνήθως πλαστή ψηφιακή ταυτότητά μας.
Από τα Παραμύθια από ένστικτο, μπορεί να αλιεύσει κανείς, πολλές συγγραφικές ατάκες. Ξεχώρισα δυο: «Η ελευθερία, του να μη σε ορίζουν άλλοι, να μη σε καθορίζουν άλλοι, να μη σε περιορίζουν άλλοι» και «Δεν αλλάζουν οι άνθρωποι. Μόνο λίγο καιρό ξαποσταίνουν και ξανά προς το λάθος τραβούν». Θέλετε να προσθέσετε μία τρίτη που σας εκπροσωπεί ως άνθρωπο και συγγραφέα;
Είναι πολύ δύσκολο να μπω στη διαδικασία επιλογής. Έχω τη συνήθεια, να διαβάζω τις πρώτες και τις τελευταίες φράσεις κάθε βιβλίου, μόλις το πιάσω στα χέρια μου. Θα παραθέσω λοιπόν την τελευταία φράση του βιβλίου. “Εμείς είμαστε, τελικά, ο μύθος που αρνείται, από θρασύτητα και δειλία, να γίνει πραγματική ιστορία, και παραμένει αδρανής και ιδιοτελώς σαγηνευμένη από τον παράπλευρο όλεθρο του παραμυθιού”.
Αν κάποιος θέλει να δώσει συμβουλές σ’ ένα παιδί του σήμερα, σίγουρα θα τον βοηθήσει η συνομιλία γιαγιάς και εγγονής στο κεφάλαιο “Ο δικός μας λύκος”, εμπνευσμένη από το γνωστό παραμύθι του χθες: «Με τρομάζουν οι μάσκες όπως κι οι κλόουν. Η χαρά τους είναι τόσο ψεύτικη. Κι η ομορφιά τους, το ίδιο. Κάθε φορά με κάνουν να αναρωτιέμαι αν πίσω απ’ ό,τι βλέπουμε κρύβεται τίποτε πολύ άσχημο». Έχετε γνωρίσει πολλούς κλόουν στη ζωή σας; Τρομάξατε όταν κατέβηκε κάποια μάσκα παρουσία σας;
Η μάσκα είναι η συνειδησιακή ευκολία της εποχή μας και η συντήρησή της ψηφιακής μας εικόνας συνέβαλε τα μέγιστα για να δεθούμε ακόμη πιο πολύ μαζί της. Μάσκες πέφτουν τακτικά γύρω μας. Πολύ συχνά αποφεύγουμε να το αντιληφθούμε και να το αποδεχτούμε. Ίσως και η προοπτική του τρόμου που κρύβει η αποκάλυψη της εξαπάτησης να μας παροτρύνει να παριστάνουμε τους αδαείς.
Η εκφραστική τεχνική της αλληγορίας που χρησιμοποιείτε πόσο σας διευκολύνει να μεταφέρετε στους αναγνώστες σκέψεις, απόψεις και μηνύματα διαφορετικά από εκείνα που εκφράζουν οι λέξεις του κειμένου σας;
Η αλληγορία δίνει στο λόγο μια ποιητικότητα που την επιθυμώ σε αρκετά σημεία του κειμένου. Και σίγουρα είναι μια λογοτεχνική τεχνική ικανή να μετατρέψει απλές λέξεις και νοήματα σε υψηλές ιδέες και υπαρξιακά διλήμματα. Πρόκειται για κάτι αντίστοιχο με τις παραβολές. Δίνουν το περιθώριο να προκύψουν ερμηνείες δίχως δεικτική διδακτικότητα ή φιλοσοφικό κομπασμό.
Με τα Παραμύθια από ένστικτο, ολοκληρώνεται μια άτυπη τριλογία. Προηγήθηκαν τα βιβλία Στην ψυχή του ηγεμόνα και Το Τρίτο Λάθος. Ποιο είναι το κοινό στοιχείο των τριών βιβλίων σας;
Την ονόμασα εξαρχής άτυπη τριλογία, όχι επειδή υπηρετούν κάποια εννοιακή συνέχεια αλλά γιατί θεματολογικά ξεκίνησα μιλώντας, πάντα μυθιστορηματικά για την εξουσία και τη διπολική διαταραχή που υποκρύπτει η επαγγελματοποίησή της, συνέχισα αναδεικνύοντας τις κοινωνικές συνέπειες της κρίσης και τον αυτοκτονικό ιδεασμό, άρα και την επίδραση της εξουσίας στο σύνολο, για να καταλήξω στο άτομο και την οικοδόμηση των σχέσεων με τις αλήθειες και τα ψέματα που τις διέπουν. Μια πορεία δηλαδή από την κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας στη βάση και τη διερεύνηση των όρων και των συνθηκών που τις διαμορφώνουν.
Έχετε τοποθετηθεί σε συνεντεύξεις σας για το συρρικνωμένο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, επισημαίνοντας την έλλειψη λογοτεχνικής παιδείας και τη σοσιαλμιντιακή υποκρισία. Είναι αργά, πιστεύετε, να αποκτήσουμε παιδεία και να αποτινάξουμε από πάνω μας την υποκρισία μέσω των social media;
Αργά δεν είναι ποτέ. Το ζητούμενο είναι αν υπάρχει η πρόθεση και η επιμονή να αναλυθούν με ειλικρίνεια οι λόγοι που δημιουργούν το πρόβλημα και να συμφωνήσουμε στα βήματα που οφείλουμε να κάνουμε όλοι οι εμπλεκόμενοι, ώστε να δούμε απτά αποτελέσματα το συντομότερο. Σίγουρα δεν είναι κάτι απλό, ούτε κάτι που μπορεί να πραγματοποιηθεί άμεσα. Υπάρχει όμως η διάθεση να το προσπαθήσουμε άπαντες; Πολιτεία, εκδότες, συγγραφείς, βιβλιοπωλεία, ΜΜΕ; Το ελπίζω, το εύχομαι αλλά παραμένω όχι υπερβολικά αισιόδοξος για το αμέσως επόμενο διάστημα.

Λίγα λόγια για το βιβλίο
Μια απατημένη γυναίκα ανακαλύπτει τα social media ως αντίδοτο στην απειλή της απρόσμενης μοναξιάς. Ο σύζυγός της, διαρκώς στο μεταίχμιο του οριστικού χωρισμού, να μην αντέχει να αποδεχτεί τη ματαιότητα της οικογενειακής και πολιτικής του διαδρομής. Δυο παιδιά με διασταυρούμενες διαδρομές, ανακαλύπτουν ξανά την ύπαρξή τους και διαμορφώνουν νέα ταυτότητα μέσα από τα καταραμένα μονοπάτια του έρωτα. Η αδερφή της ν’ αντιλαμβάνεται ότι το φυσικό τέλος είναι αναπόφευκτο ακόμη και για τους φαινομενικά πιο ισχυρούς. Και μια γιαγιά, καταλύτης των εξελίξεων, να ισορροπεί ανάμεσα στην κρυμμένη αλήθεια και το διάσπαρτο ψέμα, εξιστορώντας διδακτικές ιστορίες. Ένα σπονδυλωτό μυθιστόρημα για τις αλήθειες και τα ψέματα στις σχέσεις, στην οικογένεια, στην πολιτική, κυρίως προς τον ίδιο μας τον εαυτό. Το παραμύθι ως ανάγκη και ο μύθος ως διέξοδος από μια ζωή ανήμπορη να ορθώσει το ανάστημά της.

Βιογραφικό
Ο Κωνσταντίνος Μανίκας γεννήθηκε στην Αθήνα με καταγω¬γή από τα Τρίκαλα. Σπούδασε φυσικοθεραπεία. Απέκτησε Bache¬lor στην Ψυχολογία, Master στη Διοίκηση Επιχειρήσεων και τα Οικονομικά καθώς και Advanced Certificate στο Digital Marke¬ting. Είναι σύμβουλος επιχειρήσεων. Συνδιαχειρίζεται τον ιστότοπο άποψης, lastpoint.gr, ενώ δημιούργησε και τον πολιτιστικό ιστότοπο culturepoint.gr. Αρθρογραφεί τακτικά και σχολιάζει σε εκπομπές ως οικονομικός αναλυτής. Διατηρεί εκπομπή σε διαδικτυακό ραδιόφωνο. Το πρώτο του μυθιστόρημα, με τίτλο Στην ψυχή του ηγεμόνα, κυκλοφόρησε το 2016 (εκδόσεις Ιωλκός) και ακολούθησε Το τρίτο λάθος το 2021 (εκδόσεις Ιωλκός). Διηγήματά του συμπεριλαμβάνονται σε συλλογικές εκδόσεις. Τα «Παραμύθια» από ένστικτο είναι το τρίτο βιβλίο του.