Κώστας Μποτόπουλος: συνέντευξη στη Μαρία Τσακίρη

Συγγραφέας του βιβλίου Το εκκρεμές της Μεταπολίτευσης – Εκδόσεις Ελληνοεκδοτική

Πενήντα χρόνια προσπαθειών, εξελίξεων, κατακτήσεων και οπισθοχωρήσεων είναι ο ορισμός της Μεταπολίτευσης ως ιστορικό αφήγημα για τον Κώστα Μποτόπουλο, με τη μεγαλύτερη εξέλιξη το σπάσιμο της «εθνικής μοναξιάς» μας και μεγαλύτερη οπισθοχώρηση στην Παιδεία, το δημόσιο διάλογο, τον πολιτισμό. Στο βιβλίο του Το εκκρεμές της Μεταπολίτευσης ορίζει ως κεντρικές, ανθεκτικές και αποφασιστικές για την Ελλάδα κατακτήσεις τη Δημοκρατία, την Ευρώπη και την κοινωνική ειρήνη. Όπως λέει στο Vivlio-life “Όλες αυτές οι κατακτήσεις είναι κρίσιμες και σταθερές μέχρις αποδείξεως του εναντίου, δηλαδή εύθραυστες. Πιο πολύ φοβούμαι, ειδικά κατά την παρούσα περίοδο αποδιάρθρωσης της παγκόσμιας τάξης, για την κοινωνική ειρήνη, λόγω φουσκώματος της αποστροφής προς την πολιτική και συγχρόνως απουσίας εναλλακτικών λύσεων”.

«Μια μακρά, δαιδαλώδης και συναρπαστική πορεία. Που αποκαλύπτει μια χώρα Ιανό, με τα δυο πρόσωπα και τις εγγενείς αντιφάσεις της – αλλά και Ίκαρο, με τα φτερά και τη σκληρή μοίρα της». Ποια είναι τα δυο πρόσωπά της και πότε πιστεύετε πως τα φτερά της έλιωσαν ενώ πετούσε;
Από τη μια, λαϊκή δύναμη και δυναμική, υπερπηδήσεις εμποδίων και θεσμικές, πολιτικές, κοινωνικές κατακτήσεις, άνοιγμα πανιών και καλή εικόνα στον κόσμο. Και από την άλλη, φαγωμάρα κι ατομικισμός, συχνή αναβίωση εθνικιστικών αντανακλαστικών και χαμηλών ενστίκτων, προσκόλληση σε απλουστευτικούς μύθους και στερεότυπα («περιούσιος λαός», «έθνος ανάδελφο», «πτωχοί πλην τίμιοι»), έλξη από τα παχιά λόγια και, κυρίως, επικράτηση, όλο και μεγαλύτερη με το πέρασμα των χρόνων, της μετριότητας και της ήσσονος προσπάθειας. Τα φτερά της χώρας μας και του λαού της δεν έλιωσαν, παρά τις περιπέτειες και τις αντιθέσεις, αλλά εξασθένισαν -δεν μπορούν πια, φοβούμαι, να μας πάνε πολύ ψηλά.
Η σημασία αυτής της περιόδου δεν βρίσκεται στη διάρκεια, ούτε στην ιδιαιτερότητα, αλλά στην ποιότητά της, γράφετε. Θέλετε να μείνουμε στη λέξη ποιότητα;
Είναι, για μένα, η κρίσιμη έννοια, για να αξιολογήσουμε τόσο τη δημοκρατία μας, όσο και την πρόοδο που επιτεύχθηκε τα τελευταία πενήντα χρόνια. Ισχυρίζομαι ότι πρόοδος υπήρξε, παρά τα πολλά προβλήματα, ακριβώς γιατί τα «ποιοτικά χαρακτηριστικά» της Μεταπολίτευσης -σταθερό πολίτευμα, δημοκρατική διακυβέρνηση, ξεπέρασμα εμφυλιακού κλίματος, συνειδητή πρόσδεση και συμμετοχή στην ενωμένη Ευρώπη- έδωσαν τον τόνο και, υπ’ αυτή την έννοια, απορρόφησαν και μετέπλασαν σε ένα νέο μίγμα τις πολλές επιμέρους παθογένειες, υστερήσεις και οπισθοχωρήσεις.
Δεν είναι λίγες οι φορές που έχουμε ακούσει πως εκείνοι που πρωτοστάτησαν στη Μεταπολίτευση, η γενιά του Πολυτεχνείου δηλαδή, ευθύνεται για πολλά κακά. Το πιστεύετε;
Πιστεύω το αντίθετο. Γράφω κάπου στο βιβλίο ότι το «μένος κατά της γενιάς του Πολυτεχνείου» αποτελεί «το ένα από τα δυο μεγάλα πολιτικά αινίγματα της Μεταπολίτευσης» (το άλλο είναι το πώς ξεχάστηκαν και ξεπεράστηκαν στην κοινωνική συνείδηση τα καταστροφικά χρόνια διακυβέρνησης του Κ. Καραμανλή, από το 2004 ως το 2009), αφού η γενιά του Πολυτεχνείου «τίμησε και ανόρθωσε, παρά τις επιμέρους αστοχίες και επαναπαύσεις, την Ελλάδα». Θα έπρεπε κι εμείς να τιμούμε και όχι να λοιδορούμε ανθρώπους που αντιστάθηκαν, όχι με λόγια, στη χούντα και στη συνέχεια συγκρότησαν τον κύριο κορμό της νέας πολιτικής τάξης της χώρας -ανθρώπους όπως η Μαρία Δαμανάκη, ο Κώστας Λαλιώτης, ο Πέτρος Ευθυμίου, ο Δημήτρης Χατζησωκράτης, ο Νίκος Μπίστης, ο Μίμης Ανδρουλάκης και τόσοι άλλοι. Ούτε μπορούμε να υποτιμούμε την προσφορά πολλών που δεν μπήκαν στην ενεργό πολιτική αλλά μπόλιασαν και γονιμοποίησαν την κοινωνία. Πιστεύω ότι, ιδωμένη ως σύνολο, η «γενιά» αυτή έφερε μια νοοτροπία, έναν αέρα κι ένα ήθος που συνέβαλαν στη συνολική ποιοτική αναβάθμιση για την οποία μιλήσαμε πιο πάνω. Το ότι δεν εκπλήρωσε όλες τις προσδοκίες για «ολοκληρωτικά αλλαγή του συστήματος», το ότι ορισμένοι «συμβιβάστηκαν», το ότι η αύρα του Πολυτεχνείου ξέφτισε σταδιακά -όλα αυτά είναι αλήθεια αλλά δεν αποτελούν, κατά τη γνώμη μου, λόγο για να φορτώσουμε στη «γενιά του Πολυτεχνείου» την ευθύνη για όλα όσα δεν πήγαν καλά, ή όσο καλά θα μπορούσαν να πάνε, κατά τη Μεταπολίτευση.
Από την άλλη πλευρά είναι και οι γενιές που δε γνωρίζουν καν την έννοια του όρου. Τι θα λέγατε σ’ ένα σημερινό τριαντάρη που ετοιμάζεται να διαβάσει το βιβλίο σας αλλά θα πρέπει να γκουγκλάρει τη λέξη Μεταπολίτευση;
Μεταπολίτευση: η περίοδος μετά την πτώση της χούντας, το 1974, κατά την οποία η Ελλάδα άλλαξε Σύνταγμα, έκλεισε το κεφάλαιο «Μοναρχία», κυβερνήθηκε δημοκρατικά και από κόμματα διαφορετικών πολιτικών κατευθύνσεων, μπήκε κι έμεινε στην Ευρωπαϊκή Ένωση, άκμασε και στη συνέχεια παράκμασε πολιτιστικά, απέφυγε, ορισμένες φορές οριακά, τη σύγκρουση με την Τουρκία, ανέβασε το βιοτικό επίπεδο του λαού της, χρεοκόπησε, το 2010, χωρίς να καταστραφεί και με ελπίδες να ξανασταθεί στα πόδια της.
Η Μεταπολίτευση δεν έχει τελειώσει, ισχυρίζεστε. Εφόσον δεν ήρθε το 1981, ούτε το 1989, ούτε το 2010 αλλά ούτε και το 2015 (και όλοι αντιλαμβανόμαστε τους λόγους που χρησιμοποιήσατε τις συγκεκριμένες χρονολογίες) πότε και με ποιες προϋποθέσεις θα κλείνατε αυτό το μεγάλο κεφάλαιο, για να τελειώσει, επιτέλους;
Θεσμικά και ουσιαστικά το τέλος θα ερχόταν αν αλλάζαμε πολίτευμα ή συνέβαινε μια μεγάλη καταστροφή. Υπ’ αυτή την έννοια, δεν είμαι βέβαιος ότι θα ήθελα να «τελειώσει».
«Η Μεταπολίτευση ως ιστορικό αφήγημα: πενήντα χρόνια προσπαθειών, εξελίξεων, κατακτήσεων και οπισθοχωρήσεων». Ας επιλέξουμε δυο χαρακτηριστικά που παραθέτετε. Ποια θεωρείτε τη μεγαλύτερη εξέλιξη και που εντοπίζετε τη μεγαλύτερη οπισθοχώρησή της;
Μεγαλύτερη εξέλιξη: το σπάσιμο της «εθνικής μοναξιάς» μας. Μεγαλύτερη οπισθοχώρηση: στην Παιδεία, το δημόσιο διάλογο, τον πολιτισμό.
«Αυτό που σίγουρα καταλύθηκε, και θέλει προσπάθεια για να ξαναχτιστεί, είναι το “κοινωνικό συμβόλαιο” χωρίς το οποίο καμία κοινωνία δεν πηγαίνει μπροστά». Με δεδομένο πως το βιβλίο σας σταματά στις ευρωεκλογές του 2024 και τίποτε δεν προμήνυε την κοινωνική αναταραχή των τελευταίων μηνών, μπορούμε να μιλάμε πλέον για συμβόλαιο εξουσίας και εξουσιαζόμενων;
Το αντίθετο, φοβούμαι: η σύμπηξη του «συμβολαίου» έγινε ακόμα πιο δύσκολη, για να μην πω αδύνατη.
Σε συνέχεια της προηγούμενης ερώτησης, θα ήθελα να μου πείτε αν είχατε τη δυνατότητα να προσθέσετε το 2025 στο Βασικό Χρονολόγιο του βιβλίου σας, ποιους τίτλους θα βάζατε;
Καταδίκη της Ελλάδας από τον Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για παραβίαση των δικαιωμάτων των αιτούντων άσυλο –– Διαρκής και πρωτοφανής σεισμική ακολουθία στη Σαντορίνη – Τεράστιες συγκεντρώσεις σε πολλές πόλεις για τα Τέμπη – Εκλογή νέου Προέδρου της Δημοκρατίας με τη δεύτερη μικρότερη πλειοψηφία σε όλη τη Μεταπολίτευση. Κι είμαστε ακόμη στον Απρίλιο…
Δημοκρατία – Ευρώπη – κοινωνική ειρήνη. Αυτές ορίζετε ως τις τρεις κεντρικές, ανθεκτικές και τελικά αποφασιστικές όχι μόνο για τη Μεταπολίτευση αλλά και για την Ελλάδα κατακτήσεις. Ένα χρόνο μετά τα πενηντάχρονά της πιστεύετε πως κάποια από τις κατακτήσεις δεν έχει στέρεες βάσεις;
Όλες αυτές οι κατακτήσεις είναι κρίσιμες και σταθερές μέχρις αποδείξεως του εναντίου, δηλαδή εύθραυστες. Πιο πολύ φοβούμαι, ειδικά κατά την παρούσα περίοδο αποδιάρθρωσης της παγκόσμιας τάξης, για την κοινωνική ειρήνη, λόγω φουσκώματος της αποστροφής προς την πολιτική και συγχρόνως απουσίας εναλλακτικών λύσεων.
Ποια από τα πρώτα γεγονότα της Μεταπολίτευσης σας επηρέασαν ως άνθρωπο και σε ποιο βαθμό, επηρέασαν τον επαγγελματικό σας προσανατολισμό;
Το ίδιο το γεγονός της Μεταπολίτευσης, η σημασία και η χαρά της ελευθερίας και τα λόγια κάποιων ανθρώπων, ιδίως του πατέρα μου.
Είπατε σε μία συνέντευξή σας πως βρίσκετε το ελληνικό πολιτικό τοπίο εντελώς άνυδρο. Ποια στοιχεία θα πρέπει να έχει ένα εθνικό όραμα που θα μπορούσε να μας βγάλει από την πολιτική ξεραΐλα;
Θα συνυπέγραφα σχεδόν κατά λέξη -εξάλλου πολλές από αυτές τις έννοιες και τις λέξεις βρίσκονται στο βιβλίο μου- τα λόγια ενός μεγάλου Έλληνα, του Δημήτρη Ραυτόπουλου, που έφυγε από τη ζωή αυτές τις μέρες: «Ανάκαμψη από την πολιτιστική παρακμή, από τη Μικρή Ιδέα της Ψωρωκώσταινας, του αδικημένου περιούσιου λαού, από τη θυματική, κακομοίρικη και συνωμοσιολογική παράνοια. Δημιουργική ορμή, παραγωγή και εργασία, αξιοκρατία, νομιμότητα, καλύτερο ισοζύγιο «ελευθερία – δικαιοσύνη», κοινωνικό – εθνικό συμβόλαιο». Δύσκολα πράγματα, ουτοπικά, θα έλεγε κανείς, αλλά απαραίτητα.

Λίγα λόγια για το βιβλίο
Μια μακρά, δαιδαλώδης και συναρπαστική πορεία.
Που αποκαλύπτει μια χώρα Ιανό, με τα δύο πρόσωπα και τις εγγενείς αντιφάσεις της – αλλά και Ίκαρο, με τα φτερά και τη σκληρή μοίρα της.
Η Μεταπολίτευση ως ιστορικό αφήγημα: πενήντα χρόνια προσπαθειών, εξελίξεων, κατακτήσεων και οπισθοχωρήσεων.
Ως εφαλτήριο για στοχασμό: ποιοι είμαστε ως πολιτικό σύστημα και ως λαός, ποιοι μάς κυβέρνησαν και πώς έδρασαν, τι μάθαμε και τι μάς τύφλωσε.
Ως συλλογική δοκιμασία: από πού ξεκινήσαμε το 1974 και πού έχουμε φτάσει σήμερα, τι έχουμε μπροστά μας και τι οφείλουμε στους εαυτούς μας και στο σύνολο.
Μια συνομιλία με αναγνώστες-πολίτες, με βάση τα γεγονότα και πυξίδα τις αξίες μιας Δημοκρατίας που κατακτήθηκε, αλλά δεν είναι ποτέ δεδομένη.

Βιογραφικό
Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι Συνταγματολόγος, με παρουσία στα κοινά και στα γράμματα. Πρώην Γενικός Γραμματέας Τουρισμού, Ευρωβουλευτής, Πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς. Τακτικός αρθρογράφος στην εφημερίδα «Τα Νέα».
Έχει γράψει, μεταξύ άλλων, τα βιβλία: «Σοσιαλιστές και εξουσία», «Η δίκη της μεγάλης Δίκης», «Ευρώπη με ανοιχτά μάτια», «Ομπάμα και Ευρώπη», «Τα θεσμικά της κρίσης», «Οδηγός για Λισαβόνα», «Ο Βασίλης και η κρίση», «Αντιλαϊκισμός», «Το τοπίο της Δημοκρατίας».
Τα επιστημονικά του ενδιαφέροντα κινούνται στον άξονα Θεσμοί-Δημοκρατία-Δικαιώματα.
Όπως σημειώνει ο ίδιος: Αγαπάει ορισμένους ανθρώπους, τη λογοτεχνία και τον αθλητισμό…