Νίκη Γκίζη: συνέντευξη στη Μαρία Τσακίρη

Συγγραφέας του βιβλίου Οι εξόριστοι του Κιέβου – Εκδόσεις Γκοβόστη

Με ένα θέμα πραγματικό και συμβολικό ταυτόχρονα, η Νίκη Γκίζη μας μεταφέρει στο μέτωπο του πολέμου και σφοδρής αντιπαράθεσης Ρωσίας – Ουκρανίας, που συνεχίζει να μας κρατά –μάλιστα και μετά τις τελευταίες δραματικές εξελίξεις- με κομμένη την ανάσα. «Είναι μια σαφής αναφορά στον δοκιμαζόμενο λαό της Ουκρανικής πρωτεύουσας αλλά και στον αγώνα όλων των Ρώσων», λέει στο Vivlio-life η συγγραφέας. Είναι ένα βιβλίο πολιτικό, αλλά όχι κομματικό, διευκρινίζει, που σκοπό έχει «να κάνει τον αναγνώστη μέσα από την λογοτεχνική αφήγηση, τον μύθο και την ιστορία να νιώσει τους ανθρώπους και από τις δυο πλευρές, να τους αγγίξει, να τους ζήσει, να τους κάνει φίλους και όχι εχθρούς που θα επικρίνει ή θα καταδικάσει». Από τη συνομιλία μας κρατώ κάτι που με άγγιξε: «Η λογοτεχνία, αν έχει νόημα σήμερα, είναι για να σκύβει εκεί όπου πονά ο κόσμος. Η προσφυγιά, η εξορία, η απώλεια πατρίδας είναι μοτίβα που με ακολουθούν. Νιώθω μια βαθιά σύνδεση με κάθε παιδί που κοιμάται σε μια σκηνή με τα μάτια ανοιχτά. Δεν ξέρω αν η γραφή μπορεί να αλλάξει κάτι. Ξέρω όμως πως μπορεί να θυμίσει. Και το να θυμάσαι σήμερα, είναι ήδη μια μορφή αντίστασης».

Να ξεκινήσουμε με τον τίτλο του βιβλίου σας; Κυριολεκτεί και η ιστορία σας αφορά το δοκιμαζόμενο λαό της Ουκρανικής πρωτεύουσας ή είναι αλληγορικός;
Ο τίτλος Οι εξόριστοι του Κιέβου περιγράφει άμεσα το περιεχόμενο του βιβλίου. Το θέμα του είναι πραγματικό και συμβολικό ταυτόχρονα. Είναι μια σαφής αναφορά στον δοκιμαζόμενο λαό της Ουκρανικής πρωτεύουσας αλλά και στον αγώνα όλων των Ρώσων. Οι εξόριστοι, είναι άνθρωποι ξεριζωμένοι όχι μόνο από τον τόπο τους, αλλά και από την ίδια τους την ιστορική συνέχεια. Ο βασιλιάς Κοσέι -που αντιπροσωπεύει τον Πούτιν- και η Ρουσάλκα μια μυθική νύμφη των νερών του Δνείπερου είναι συμβολικές οντότητες που εξιστορούν μέσα από τη λογοτεχνία πώς η ιστορία σκοντάφτει καμιά φορά. Είναι πολλές οι πληροφορίες που μας δίνετε για την Ουκρανία και τη Ρωσία, που, μάλλον οι περισσότεροι δε γνωρίζουμε.
Πώς κινηθήκατε για τη συγκέντρωση αλλά κυρίως για την τεκμηρίωση του υλικού που χρησιμοποιήσατε;
Η συγκέντρωση και τεκμηρίωση του υλικού είναι πάντα μακρόχρονη και πολυεπίπεδη. Κατ’ αρχάς, ξεκίνησα με εκτενή βιβλιογραφική έρευνα με χρονικά, επίσημα έγγραφα, παραδόσεις, μύθους, επιστημονικές ιστορικές μελέτες όσο και πρωτογενείς πηγές των Ουκρανών και των Ρώσων αντίστοιχα. Συνάντησα τον «πρώτο λόγο» της εποχής του 9ου αιώνα, το Χρονικό του Νέστορα, που θεωρείται ο Όμηρος των Ρώσων. Έτσι ξεκίνησε η λογοτεχνική αφήγηση από τις απαρχές των Ρώσων μέχρι το 2022 που έγινε η “Ειδική στρατιωτική επιχείρηση” και έδωσε ανθρώπινη διάσταση στο έργο. Στόχος μου δεν είναι να παρουσιάσω ιστορικά δεδομένα, αλλά να φωτίσω τη ζωή πίσω από αυτά – τις αγωνίες, τις αντιφάσεις και τις σιωπές μιας κοινωνίας σε κρίση.
“Χρονικό του Νέστορα”. Κάνετε αναφορά γι αυτό στο οπισθόφυλλο και θα έχει μεγάλο ενδιαφέρον να μας εξηγήσετε τι είναι και, φυσικά, πώς συνδέεται με τους εξόριστους του Κιέβου.
Το Χρονικό του Νέστορα ―ή αλλιώς Η Πρώτη Χρονογραφία (Повесть временных лет)― είναι ένα από τα σημαντικότερα μεσαιωνικά έργα της Ανατολικής Ευρώπης. Συντάχθηκε στις αρχές του 12ου αιώνα, πιθανότατα γύρω στο 1113, από τον μοναχό Νέστορα της Λαύρας των Σπηλαίων του Κιέβου. Πρόκειται για ένα ιστορικό χρονικό που καταγράφει την πορεία του λαού των Ρως από τις μυθικές απαρχές έως τα χρόνια του εκχριστιανισμού και της πολιτικής εδραίωσης του κράτους της Κιεβικής Ρως. Το έργο αυτό είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή καταγραφή γεγονότων: είναι η πρώτη απόπειρα να δοθεί στους Ρως μια συνεκτική ιστορική ταυτότητα, να νομιμοποιηθεί η εξουσία των ηγεμόνων των Βαράγγων Ρως του Κιέβου και να αναχθεί η καταγωγή τους σε ηρωικά ή και ιερά πρότυπα. Το Χρονικό γίνεται λοιπόν σημείο αναφοράς, ένας μίτος μνήμης που υπενθυμίζει πως κάποτε υπήρχε ένα κέντρο, ένα αφήγημα, ένα «εμείς» που συγκροτούσε την ταυτότητα των Ρώσων.
Μπορεί να έχουμε κρατήσει στο μυαλό μας ως χρονικό ορόσημο τον Φλεβάρη του 2022, με την στρατιωτική εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία αλλά η αντιπαλότητα των δυο χωρών ξεκινά αρκετά χρόνια πριν. Να θυμηθούμε πότε ξεκίνησε η αντίστροφη μέτρηση αυτής της ακραίας σχέσης;
Η Ρωσία ανέκαθεν θεωρούσε την Κιεβική Ρως προγονικό της κράτος, αλλά το ίδιο κάνουν και οι Ουκρανοί, ιδίως αφού το Κίεβο ήταν το κέντρο της Ρως. Συνεπώς το έργο αυτό συμβολίζει την ουσία χωρίς να την κατονομάζει, ενώ την εμπλουτίζει με ντοκουμέντα, χρονικά, ιστορικά και μυθολογικά έργα. Σε εποχές διωγμών, πολέμων και εξαναγκαστικής σιωπής, όπως αυτή που ζουν οι εξόριστοι του Κιέβου, η Ιστορία δεν είναι πια αφηρημένη αφήγηση – είναι ζήτημα επιβίωσης. Και το Χρονικό του Νέστορα έρχεται να φωτίσει αυτό ακριβώς: πώς μια αφήγηση μπορεί να στερεώσει έναν λαό, αλλά και πώς η απώλεια αυτής της αφήγησης μπορεί να οδηγήσει στην απόλυτη αποξένωση.
Είναι πολλά εκείνα που χωρίζουν σήμερα τις δυο εμπόλεμες πλευρές. Αν ανατρέξουμε στο παρελθόν μπορούμε να πούμε πως υπήρξε εποχή που ήταν πολλά εκείνα που τους ένωναν ή θα είναι μάταιος κόπος;
Ναι, αν ανατρέξουμε στο παρελθόν, μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα πως υπήρξαν εποχές που οι δεσμοί ανάμεσα στους Ουκρανούς και τους Ρώσους ήταν έντονοι και πολυσχιδείς. Δεν είναι μάταιος κόπος -αντίθετα, η κατανόηση αυτών των κοινών ριζών μπορεί να μας προσφέρει πολύτιμη οπτική για το σήμερα. Η απαρχή και των δύο εθνών βρίσκεται στην Κιεβική Ρως (9ος–13ος αι.), με κέντρο το Κίεβο. Αυτό θεωρείται συχνά το λίκνο του ρωσικού, ουκρανικού και λευκορωσικού πολιτισμού. Η υιοθέτηση του χριστιανισμού από τον πρίγκιπα Βλαδίμηρο το 988 στο Κίεβο ήταν καθοριστική για την πνευματική και πολιτισμική ενότητα των λαών της περιοχής. Η ουκρανική και ρωσική γλώσσα έχουν κοινές σλαβικές ρίζες, ενώ για αιώνες συνυπήρξαν πολιτιστικά -με Ουκρανούς συγγραφείς να γράφουν στα ρωσικά, και το αντίστροφο. Άρα όχι, δεν είναι μάταιος κόπος να ψάχνει κανείς τι ένωνε -είναι απαραίτητο. Όχι για να “δικαιολογήσει” ή να “εξωραΐσει” τη σύγκρουση, αλλά για να καταλάβει πόσο τραγικό είναι το ρήγμα, πόσο βαθιά ανθρώπινο, και πόσο μακρύς και δύσκολος θα είναι ο δρόμος της συμφιλίωσης, αν ποτέ έρθει.
Ποια είναι τα πρόσωπα τα οποία πρωταγωνιστούν στην πλοκή σας και ποια σχέση έχουν με τους βασικούς πρωταγωνιστές που παρελαύνουν καθημερινά στα δελτία ειδήσεων;
Ο βασιλιάς Κοσέι -εμφανώς αντιπροσωπεύει τον Πούτιν- και η Ρουσάλκα μια μυθική οντότητα των Ουκρανών -που εμφανίζεται στα νερά του Δνείπερου όταν ο κόσμος υποφέρει με σκοπό να απαλύνει τον πόνο του- είναι οι δυο βασικοί ήρωες που ξετυλίγουν το ιστορικό, μυθολογικό, πραγματικό και συμβολικό αφήγημα του έργου. Τα υπόλοιπα πρόσωπα είναι απλοί άνθρωποι που συμμετέχουν στην πλοκή έτσι ώστε να γίνει κατανοητή η ζωή, οι θέσεις, οι ανάγκες, οι ιδιαιτερότητές τους.
Όπως καταλαβαίνετε, το αναγνωστικό ενδιαφέρον επικεντρώνεται στον Κοσέι. Πώς αποδώσατε αυτό το χαρακτήρα και πόσο σας δυσκόλεψε η προσέγγιση της προσωπικότητάς του;
Από την αρχή ήθελα να δημιουργήσω έναν ήρωα που να ισορροπεί επικίνδυνα ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι· που να προκαλεί ταυτόχρονα γοητεία και αμφιθυμία. Ο βασιλιάς Κοσέι είναι σύνθετος, κυριαρχικός, συχνά αινιγματικός. Η πρόκληση ήταν να αποφύγω τις εύκολες κατηγοριοποιήσεις -του “καλού” ή του “κακού”. Ήθελα να παραμείνει ένας βασιλιάς ανθρώπινος, ευάλωτος, με κίνητρα όμως που εδράζονται στην ανάγκη της θέσης, της ισχύος και της ανάγκης επικράτησης του βασιλείου του. Είναι ένας βασιλιάς που μελετά τι κάνει, γιατί το κάνει, φοβάται, ελπίζει, πονά. Είναι ο χαρακτήρας που δεν μιλά πολύ, αλλά “μιλάει” μέσα από τις επιλογές του.
Δώστε μας μια επιγραμματική περίληψη της πλοκής σας, η οποία συμπίπτει με την πρώτη μεγάλη ανταλλαγή αιχμαλώτων, που όλοι ευχόμαστε να οδηγήσει και στην αποκλιμάκωση της έντασης.
Η πλοκή του βιβλίου είναι πολυστρωματική. Βασίζεται στην ιστορία, στον μύθο και στην ανθρώπινη ψυχή. Η λογοτεχνική αφήγηση ξεκινά από τις απαρχές της ύπαρξης των Βαράγγων Ρως που κατέβηκαν μέσω της Βαλτικής στις εύφορες πεδιάδες της Ουκρανίας, τη σμίξη τους με τους εκεί σλαβικούς λαούς, τη δημιουργία πριγκιπάτων, την προσπάθεια επικράτησης στις αφιλόξενες περιοχές, τους αγώνες των Ρώσων για επιβίωση, τον διαμελισμό τους και φτάνει μέχρι τη σημερινή εποχή του Πούτιν και του Ζελένσκι. Είναι ένα βιβλίο πολιτικό, αλλά όχι κομματικό. Σκοπός του βιβλίου είναι να κάνει τον αναγνώστη μέσα από την λογοτεχνική αφήγηση, τον μύθο και την ιστορία να νιώσει τους ανθρώπους και από τις δυο πλευρές, να τους αγγίξει, να τους ζήσει, να τους κάνει φίλους και όχι εχθρούς που θα επικρίνει ή θα καταδικάσει.
Κακά τα ψέματα σ’ ένα πόλεμο ο παρατηρητής, ο ιστορικός, ο συγγραφέας, ο δημοσιογράφος, είναι υποχρεωμένος να αποτυπώσει την πραγματικότητα όπως είναι. Να περιγράψει την ωμή πραγματικότητα χωρίς να τάσσεται στο πλευρό κάποιου από τους εμπλεκόμενους. Υπήρξαν στιγμές που νιώσατε πως έχετε αυτή την υποχρέωση;
Ναι, υπήρξαν και όχι μόνο μία φορά. Όταν καταπιάνεσαι με το θέμα του πολέμου, όσο και να θες να προστατευτείς πίσω από την ιδιότητα του παρατηρητή ή του δημιουργού, νιώθεις το βάρος της αλήθειας. Δεν σου επιτρέπεται να εξωραΐσεις, ούτε να δαιμονοποιήσεις. Οφείλεις να καταγράψεις, να μεταφέρεις, να φωτίσεις όχι να κατευθύνεις. Πολλές φορές ένιωσα πως η υποχρέωσή μου δεν ήταν μόνο απέναντι στην πραγματικότητα, αλλά και απέναντι στον αναγνώστη. Να του δώσω χώρο να δει, να αισθανθεί, να κρίνει. Δεν είναι εύκολο, γιατί μέσα σου μπορεί να έχεις ήδη πάρει θέση. Όμως η γραφή απαιτεί αυτοσυγκράτηση και ακεραιότητα. Ο συγγραφέας όπως και ο ιστορικός ή ο δημοσιογράφος, δεν μπορεί να είναι η φωνή ενός στρατοπέδου. Πρέπει να γίνει το αυτί που ακούει και τις δύο πλευρές, το μάτι που βλέπει ακόμα και εκείνα που κανείς δεν θέλει να παραδεχτεί. Αυτό προσπαθώ. Με όλες μου τις αντιφάσεις και τα όριά μου.
Δεν είναι μόνο ο πόλεμος, ούτε οι σκηνές που περιγράφετε, εκείνα που κρατούν το ενδιαφέρον μας. Είναι και οι αναφορές σας στο ρωσικό πολιτισμό και τα σπουδαία πρόσωπα τα οποία έχουν ταυτιστεί μαζί του. Ήταν αυτή μια ανάσα στη στενάχωρη συγγραφική αποστολή που αναθέσατε στον εαυτό σας;
Οι αναφορές στον ρωσικό πολιτισμό, στη λογοτεχνία, στη μουσική, στη σκέψη, δεν μπήκαν μόνο για να προσδώσουν ιστορικό βάθος ή πολιτισμικό πλαίσιο. Μπήκαν και για να θυμίσουν στον αναγνώστη ότι ακόμα και μέσα στον πιο σκληρό χειμώνα της Ιστορίας, ο άνθρωπος δεν παύει να δημιουργεί, να οραματίζεται, να τραγουδάει, να γράφει. Ο Τσέχωφ, ο Ντοστογιέφσκι, ο Σοστακόβιτς, η Αχμάτοβα… είναι παρόντες με τον τρόπο τους, σαν εσωτερικοί συνομιλητές. Και ναι, ήταν ανάσα, ήταν καταφύγιο, ήταν και μια υπενθύμιση ότι ο πολιτισμός είτε σε ειρήνη, είτε σε πόλεμο πάντα παραμένει μια πράξη αντίστασης απέναντι στη βαρβαρότητα.
Η διεθνής κοινή γνώμη δεν έχει μόνο τους εξόριστους του Κιέβου να σκέφτεται σήμερα. Είναι και οι εξόριστοι της Παλαιστίνης σ’ αυτό τον ανελέητο πόλεμο που έχει κηρύξει το Ισραήλ, ο οποίος παίρνει, πλέον, τη μορφή γενοκτονίας. Πόσο σας προβληματίζει ως άνθρωπο αλλά κυρίως ως συγγραφέα ώστε να σκύψετε πάνω τους;
Με προβληματίζει βαθιά και με συνταράσσει. Όχι μόνο ως άνθρωπο, αλλά ίσως ακόμα περισσότερο ως συγγραφέα, γιατί η γραφή δεν είναι καταφύγιο από τον κόσμο, αλλά τρόπος να τον αντιμετωπίσεις, να τον αντέξεις, να τον μαρτυρήσεις. Οι εξόριστοι -είτε του Κιέβου είτε της Παλαιστίνης, είτε όπου αλλού- δεν είναι στα μάτια μου αριθμοί ή γεωπολιτικές υποσημειώσεις. Είναι πρόσωπα, είναι παιδικά βλέμματα που κουβαλούν τρόμο, είναι μανάδες που σκάβουν με τα χέρια τους τα ερείπια, είναι άνθρωποι που γεννιούνται μέσα στη βία και τους αρνούνται το δικαίωμα στην παιδικότητα, στη μνήμη, στη φωνή. Ως συγγραφέας δεν μπορώ και δεν θέλω να μένω αμέτοχος. Η λογοτεχνία, αν έχει νόημα σήμερα, είναι για να σκύβει εκεί όπου πονά ο κόσμος. Η προσφυγιά, η εξορία, η απώλεια πατρίδας είναι μοτίβα που με ακολουθούν. Νιώθω μια βαθιά σύνδεση με κάθε παιδί που κοιμάται σε μια σκηνή με τα μάτια ανοιχτά. Δεν ξέρω αν η γραφή μπορεί να αλλάξει κάτι. Ξέρω όμως πως μπορεί να θυμίσει. Και το να θυμάσαι σήμερα, είναι ήδη μια μορφή αντίστασης.

Λίγα λόγια για το βιβλίο
Ποιοι είναι οι Ρως; Πώς γεννιέται και πώς αναπτύσσεται η ρωσική πρωτεύουσα; Πώς μετοικούν οι Ρως στη Μοσχοβία; Πώς επιζούν εντός της; Πώς οργανώνουν τη χώρα τους, τη Ρωσία; Ποιοι ζουν στην άκρη της αυτοκρατορίας; Ποια είναι η Κρανία; Τι σχέση έχουν οι Ουκρανοί με τους Ρώσους; Πόσο βαθιά είναι η τομή και ποια η συνέχεια;
Το “Χρονικό του Νέστορα”, του πρώτου γραφιά της ιστορίας των Ρως, παίρνει τον αναγνώστη από το χέρι και εξερευνά μαζί του το θριαμβικό πανόραμα της δόξας και της παρακμής, της δημιουργίας και της λήθης, των διευθετήσεων και των παρεκτροπών των Ρως από τον 9ο αιώνα μέχρι σήμερα. Αποδεικνύει δεινά απέναντι στα οποία οι πάντες είναι ανίσχυροι. Στο αίνιγμα της εθνικής και ατομικής ταυτότητας που προσεγγίζει, η συγκίνηση δεν είναι απούσα.

Βιογραφικό
Η Νίκη Γκίζη γεννήθηκε και ζει στη Θεσσαλονίκη. Εργάστηκε ως καθηγήτρια Αγγλικών στην ιδιωτική εκπαίδευση. Σπούδασε παράλληλα Πολιτισμολόγος στη Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών, στο Τμήμα Ευρωπαϊκού Πολιτισμού του ΕΑΠ. Είναι απόφοιτος Μεταπτυχιακών Σπουδών στο Διιδρυματικό Πρόγραμμα «Δημιουργική Γραφή» του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας και της Σχολής Καλών Τεχνών του ΑΠΘ. Διδάσκουσα Δημιουργικής Γραφής Πεζογραφίας στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Μέλος Επιτροπής Πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Ταυτόχρονα με τη διδασκαλία έχει ασχοληθεί με εργαστήρια γραφής σε μαθητές, φοιτητές και ενηλίκους. Η αγάπη της για την ιστορία και την έρευνα την οδήγησε στη συγγραφή και τη μετάφραση έργων στα Αγγλικά.
Μέλος της ΕΛΒΕ (Εταιρεία Λογοτεχνών Βορείου Ελλάδος). Έργα της όπως «Ο Πρόσφυγας» (2017), “tabula rasa” (2018), «…για να επιβιώσω», (2022), «Ο χρόνος περνά και χάνεται», (2023, συλλογικό, εκδ. Παρέμβαση), «Για έναν πλάνη σαλό», (2023 ΈΝΩΣΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΩΝ ΑΙΓΑΙΟΥ), Σοκολάτα Φλόκα, (2023, ΦΟΘ), Ο μικρός κιθαριστής, (2024 ΤΡΙΕ.ΝΑ), Ο μύθος και ο Λόγος, 2024, δοκίμιο, ΕΛΒΕ) έχουν δημοσιευθεί στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο.
Το ιστορικό μυθιστόρημα, «Μόρια, Παμμήτωρ γη», (2020), Εκδόσεις Γκοβόστη, τιμήθηκε με το Α΄ Βραβείο στον Πανελλήνιο Διαγωνισμό που διοργανώθηκε από το «Πολιτιστικό Σωματείο Culture 4All – Πολιτισμός για όλους», και από την «Εθνική Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών», ενώ το 2022 εκδόθηκε το μυθιστόρημά της «Η Καμπύλη της Καμπάνας», Εκδ. Γκοβόστη.