Δημήτρης Ψαθόπουλος: συνέντευξη στη Μαρία Τσακίρη

Συγγραφέας του βιβλίου Άγνωστες λέξεις – Εκδόσεις Κέδρος

Τη συγκλονιστική υπόθεση της ανεξιχνίαστης δολοφονίας του Αμερικανού δημοσιογράφου Τζορτζ Πολκ, που συγκλόνισε την Ελλάδα και είχε διεθνείς προεκτάσεις, αναβιώνει εβδομήντα επτά χρόνια μετά με το μυθιστόρημά του ο Δημήτρης Ψαθόπουλος. Ο συγγραφέας, αρχικά προσέγγισε την υπόθεση από μία σχεδόν δημοσιογραφική σκοπιά, προκειμένου να κατανοήσει και να αναπαραστήσει την ιστορία μέσα από τα διαθέσιμα στοιχεία και στη συνέχεια υιοθέτησε κάποιες δημιουργικές ελευθερίες που άνοιξαν νέους δρόμους για τη μυθοπλασία. Όπως λέει στο Vivlio-life “Οι Άγνωστες λέξεις δεν είναι, τελικά, μια ανακριτική διαδικασία ή μια εξαντλητική αναδρομή στα γεγονότα – είναι ένα μυθιστόρημα, μια καλλιτεχνική ερμηνεία που επιτρέπει στον αναγνώστη να βυθιστεί στον κόσμο των χαρακτήρων και των συναισθημάτων τους, χωρίς να περιορίζεται από τις αυστηρές γραμμές της ιστορικής πραγματικότητας”.

Στη συνομιλία μας για το πρώτο σας βιβλίο, Ένα βιολί στο χρώμα του πάγου, είχατε πει στο Vivlio-life πως θα ασχοληθείτε με την υπόθεση Πολκ. Και, να, που τρία χρόνια μετά οι Άγνωστες λέξεις φέρνουν στην επιφάνεια τη συγκλονιστική αυτή ιστορία.
Ναι, το είχα πει τότε – και το είπα μάλλον για να δεσμευτώ και λίγο απέναντι στα λόγια μου. Ξέρεις, όταν πεις δημόσια πως θα κάνεις κάτι, κάποια στιγμή πρέπει να καθίσεις στ’ αλήθεια να το κάνεις. Η υπόθεση Πολκ, πάντως, δεν μου ήταν ξένη: το 2014 είχα γράψει ένα θεατρικό έργο πάνω στο ίδιο θέμα, για τον διαγωνισμό του ΚΘΒΕ, και είχε πάρει τιμητική διάκριση ανάμεσα σε εβδομήντα έργα. Νόμιζα πως κάπου εκεί είχα «κλείσει» με την ιστορία – αλλά όχι. Φαίνεται πως είχε κι άλλο δρόμο. Ήρθε η στιγμή να την πω αλλιώς, όχι προορισμένο για τη σκηνή, αλλά σε πεζό λόγο.
Ο τίτλος του βιβλίου σας φαντάζομαι κάτι θέλει να πει σε μας τους αναγνώστες. Τι κρύβεται πίσω του και ειδικά πίσω από το επίθετο άγνωστες;
Ξέρετε, υπάρχουν λέξεις που δεν τις μαθαίνουμε ποτέ. Όχι γιατί είναι δύσκολες ή εξεζητημένες, αλλά γιατί ανήκουν σε έναν άλλο κόσμο – πιο φωτεινό, πιο μορφωμένο, πιο ανοιχτό. Έναν κόσμο απρόσιτο για κάποιους, σχεδόν προκλητικό. Αυτές είναι οι Άγνωστες λέξεις του τίτλου – όχι μόνο ως σχήματα ή έννοιες, αλλά ως σύμβολα μιας απόστασης. Ανάμεσα σε αυτούς που έχουν λόγο και σε αυτούς που δεν τον απέκτησαν ποτέ. Ανάμεσα σ’ εκείνους που έμαθαν να διαβάζουν τον κόσμο κι εκείνους που έμαθαν μόνο να τον υποψιάζονται.
Το οπισθόφυλλο καταλήγει: “Εξετάζει ένα ενδεχόμενο∙ μια σταγόνα στον ωκεανό των πιθανοτήτων”. Δε σας ζητώ, φυσικά, να μας το αποκαλύψετε αλλά να μας μιλήσετε για τη διαδικασία που ακολουθήσατε για να καταλήξετε σ’ αυτό το ένα ενδεχόμενο.
Το οπισθόφυλλο αναφέρεται σε «ένα ενδεχόμενο» – αλλά, φυσικά, το ενδεχόμενο αυτό δεν είναι το κεντρικό σημείο. Πιο σημαντική είναι η διαδικασία που οδηγεί σε αυτό. Πέρα από οποιαδήποτε πολιτικά κίνητρα, η αλήθεια είναι ότι οι Άγνωστες λέξεις είναι, πάνω από όλα, μια ιστορία με βασανισμένους ανθρώπους. Ανθρώπους που ζουν σε μια περίοδο της ιστορίας τόσο φορτισμένη και ιδιαίτερη, όπου τα όρια ανάμεσα στην προσωπική τραγωδία και την κοινωνική αναταραχή είναι δυσδιάκριτα. Εξετάζοντας τις ζωές τους, τα κίνητρά τους, τις σιωπές τους, κατέληξα σε αυτό το ένα ενδεχόμενο. Αλλά για να το καταλάβει κανείς, πρέπει να κατανοήσει την ίδια την ανθρώπινη φύση, την απογοήτευση και την αναζήτηση μιας αλήθειας που μπορεί να είναι εξίσου αόρατη με τη σταγόνα στον ωκεανό.
Η υπόθεση Πολκ έχει μείνει στην νεότερη Ιστορία, ως η ανεξιχνίαστη δολοφονία του Αμερικανού δημοσιογράφου κατά τη μεταπολεμική περίοδο που συγκλόνισε την Ελλάδα και είχε μεγάλες διεθνείς προεκτάσεις. Πιστεύετε πως προσεγγίσατε κάποιες απαντήσεις σε ερωτήματα που αιωρούνται εδώ επτά δεκαετίες;
Προσέγγισα την υπόθεση Πολκ από μια σχεδόν δημοσιογραφική σκοπιά στην αρχή, με σκοπό να κατανοήσω και να αναπαραστήσω την ιστορία μέσα από τα στοιχεία που ήταν διαθέσιμα. Ωστόσο, από κάποιο σημείο και μετά, επέλεξα να υιοθετήσω κάποιες δημιουργικές ελευθερίες που άνοιξαν νέους δρόμους για τη μυθοπλασία. Οι Άγνωστες λέξεις δεν είναι, τελικά, μια ανακριτική διαδικασία ή μια εξαντλητική αναδρομή στα γεγονότα – είναι ένα μυθιστόρημα, μια καλλιτεχνική ερμηνεία που επιτρέπει στον αναγνώστη να βυθιστεί στον κόσμο των χαρακτήρων και των συναισθημάτων τους, χωρίς να περιορίζεται από τις αυστηρές γραμμές της ιστορικής πραγματικότητας.
Γνωρίζω πως η έρευνά σας για τη δολοφονία του αμερικανού δημοσιογράφου στη Θεσσαλονίκη το 1948, είναι πολυετής και εμπεριστατωμένη. Μιλήστε μας για τα βήματά σας στην πηγή του υλικού σας.
Η έρευνά μου για τη δολοφονία του αμερικανού δημοσιογράφου ξεκίνησε από την ανάγκη να ανασυγκροτήσω το ιστορικό πλαίσιο της εποχής, ακολουθώντας αρχεία και μαρτυρίες που είχαν αποτυπωθεί τότε. Καθώς εμβάθυνα, εστίασα ιδιαίτερα στους χαρακτήρες που φαίνεται να καθόρισαν την πορεία των γεγονότων: τον διοικητή της ασφάλειας Νίκο Μουσχουντή και τον δημοσιογράφο Γρηγόρη Στακτόπουλο, ο οποίος συνελήφθη. Για την περίπτωση του Μουσχουντή κυρίως ήταν για μένα ένα στοίχημα να τον αποδώσω με τέτοιο τρόπο, ώστε να αναδειχθεί ως κεντρικός χαρακτήρας του έργου. Πρόκειται για τον ίδιο τον αρχιτέκτονα της πλεκτάνης, για έναν βίαιο και τραχύ μπάτσο, που αναλαμβάνει την ευθύνη να τυλίξει σε μια κόλλα χαρτί έναν αθώο άνθρωπο, ενώ ταυτόχρονα γίνεται μια καταβύθιση στα μύχια της προσωπικότητας του και στις ηθικές αναστολές που έχει ή που δεν έχει. Αφήνοντας τα γεγονότα να ξετυλιχθούν, η ιστορία αποκάλυψε το βάθος της τραγωδίας και των επιλογών των ανθρώπων της, σχεδόν σαν ένα κουβάρι που πλέκεται στα χέρια τους.
Ας μείνουμε όμως στη συγκεκριμένη χρονολογία. Σε ποια από τα πολλά και σοβαρά γεγονότα και αναταραχές του 1948 στη Θεσσαλονίκη εστιάσατε περισσότερο;
Η Θεσσαλονίκη και η Μακεδονία την περίοδο του 1948 ήταν το επίκεντρο των πολιτικών εξελίξεων όχι μόνο της Ελλάδας, αλλά και ολόκληρης της Ευρώπης. Ο εμφύλιος πόλεμος που μαίνονταν τότε έδινε τον τόνο, ενώ η Επιτροπή του ΟΗΕ συνεδρίαζε για να βρει ισορροπίες και να εξετάσει την κατάσταση. Ήταν ουσιαστικά μια πρόβα τζενεράλε του Ψυχρού Πολέμου, μιας περιόδου που θα σημάδευε την παγκόσμια ιστορία για δεκαετίες. Στη Θεσσαλονίκη, αυτές οι αναταραχές συνδέονταν άμεσα με τις μεγαλύτερες γεωπολιτικές δυνάμεις της εποχής, και η πόλη αποτελούσε ένα μικρόκοσμo αυτής της έντονης πολιτικής αντιπαράθεσης.
Στο πλαίσιο της έρευνάς σας, έπρεπε να ακολουθήσετε τη μοιραία διαδρομή που έκανε ο Πολκ στις 8 Μαΐου όταν βγήκε από το ξενοδοχείο του αλλά και να ζήσετε τις τελευταίες του στιγμές. Με ποια συναισθήματα καταφέρατε να ισορροπήσετε μεταξύ πραγματικότητας και μυθοπλασίας;
Η προσπάθειά μου ήταν να διασφαλίσω ότι η πραγματικότητα και η μυθοπλασία δεν συγκρούονται, αλλά προχωρούν χέρι χέρι, αποκαλύπτοντας τη συνολική ιστορία με τρόπο που να επιτρέπει την ανάδυση των στιγμών και των συναισθημάτων που έζησε ο Πολκ. Οι δημιουργικές ελευθερίες που αξιοποίησα παρέμειναν πάντα εντός του πλαισίου του ιστορικού ντοκουμέντου και δεν παραβίασαν τα γεγονότα. Σε τελική ανάλυση, αν η ιστορία μου ήταν εξ ολοκλήρου αληθινή, ένας ιστορικός θα την κατέγραφε με τον ίδιο τρόπο όπως έχει γίνει ήδη. Ωστόσο, το παρασκήνιο της υπόθεσης κρύβει πολλές άγνωστες πτυχές και μέσα σε αυτές ξεδιπλώθηκαν τα μυθοπλαστικά στοιχεία που επέλεξα να χρησιμοποιήσω, για να αναδείξω τις ανθρωπιστικές διαστάσεις της ιστορίας.
Σε ποια επινοημένα πρόσωπα, που τοποθετήσατε δίπλα στον κεντρικό σας ήρωα, δώσατε πρωταγωνιστικούς ρόλους;
Ο κεντρικός ήρωας της ιστορίας είναι ο Νίκος Μουσχουντής, ένας αμφιλεγόμενος χαρακτήρας, ένα “μαντροσκύλο” του συστήματος, διατεθειμένος να κάνει τη “βρώμικη δουλειά” και ταυτόχρονα ένας υπηρέτης της τάξης και του καθήκοντος. Γύρω από τον Μουσχουντή παρελαύνει ένα πλήθος χαρακτήρων που ενσαρκώνουν την πολυπλοκότητα της εποχής: ανώτεροι αξιωματικοί της αστυνομίας, μυστικοί πράκτορες, λαθρέμποροι, πόρνες και ρεμπέτες. Αυτοί οι χαρακτήρες, ο καθένας με τη δική του ιστορία και ρόλο, δημιουργούν το σκηνικό μιας εποχής τόσο μακρινής, αλλά ταυτόχρονα τόσο οικείας, που φωτίζει τις σκοτεινές πτυχές της κοινωνίας και της ανθρώπινης φύσης.
Για πολλούς, ο Γρηγόρης Στακτόπουλος, ο οποίος κατηγορήθηκε για τη δολοφονία του Πολκ ήταν το δεύτερο θύμα στο πολιτικό θρίλερ που παίχτηκε. Ποια ήταν τα στοιχεία που τον έκαναν τον ιδανικό ύποπτο και πως τα αποδώσατε στο βιβλίο σας;
Η Διοίκηση της Ασφάλειας είχε ανάγκη από έναν ένοχο – και ο Γρηγόρης Στακτόπουλος ήταν ιδανικός για τον ρόλο αυτό. Βρισκόταν στους ίδιους χώρους με τον Πολκ, γνώριζε αγγλικά, άρα μπορούσε να έχει έρθει σε επαφή μαζί του, και κυρίως, ήταν κομμουνιστής. Όλα αυτά δεν αποδείκνυαν ενοχή, αλλά αρκούσαν για να συνθέσουν την εικόνα του τέλειου υπόπτου. Στο βιβλίο, δεν με ενδιέφερε να αποδώσω την αλήθεια με τον τρόπο ενός ιστορικού· προσπάθησα να καταλάβω τι σημαίνει να είσαι ένας άνθρωπος που σε καθιστούν ένοχο πριν καν αρθρώσεις λέξη υπεράσπισης και ακόμα τι βαρύτητα έχει και για τον ίδιο τον βασανιστή μια τέτοια καταδολίευση της αίσθησης του δικαίου.
Ο Γρηγόρης Στακτόπουλος πέθανε χωρίς να καταφέρει να αποδείξει την αθωότητά του. Πιστεύετε πως η επίσημη Ιστορία χρωστά σ’ εκείνον μία μετά θάνατον αθώωση και σε μας μία απάντηση για το ποιος σκότωσε τον Πολκ;
Η υπόθεση Πολκ είναι μια από τις σκοτεινές στιγμές της αστικής δημοκρατίας στην Ελλάδα. Μια ιστορία που δεν εκθέτει μόνο την τότε εξουσία, αλλά και όσους τη διαδέχτηκαν χωρίς να θελήσουν να την αγγίξουν. Στην περίπτωση του Στακτόπουλου, δεν έχουμε μόνο μια δικαστική πλάνη, αλλά και μια διείσδυση στην ψυχοσύνθεση ενός ανθρώπου που φορτώθηκε ένα έγκλημα που δεν έκανε. Κι όμως, η υπόθεση παραμένει στο περιθώριο της δημόσιας μνήμης. Η αποκατάσταση της αλήθειας δεν αφορά μόνο εκείνον, αλλά και την ανάγκη μας να μην χτίζουμε το μέλλον πάνω σε ψέματα. Να απαλλαγεί η δημοκρατία από τέτοια βαρίδια, για να μπορεί να σταθεί όρθια.

Λίγα λόγια για το βιβλίο
Μάιος 1948. Το αεροπλάνο προσγειώνεται στον αεροδιάδρομο, που λαμποκοπάει από τη βροχή. Ο Αμερικανός ρεπόρτερ πατάει το πόδι του στη Θεσσαλονίκη με δύο φωτογραφικές μηχανές στη βαλίτσα του, με διάσπαρτα στο κορμί του τα σημάδια από τον πόλεμο και μια τρελή φιλοδοξία στην καρδιά. Η συνέντευξη με τον αρχηγό των ανταρτών, Μάρκο Βαφειάδη, στο αρχηγείο του στο βουνό θα απογειώσει τη δημοσιογραφική του καριέρα. Αρκεί να βρει κάποιον να τον οδηγήσει εκεί.
Δέκα μέρες αργότερα το πτώμα του θα ανασυρθεί από τα νερά του Θερμαϊκού με μια σφαίρα στο κεφάλι.
Σε μια πόλη όπου διπλωμάτες, στρατιωτικοί, κατάσκοποι και λαθρέμποροι βυσσοδομούν και ανταγωνίζονται για προνόμια και εξουσία, ο διοικητής της Γενικής Ασφάλειας, Νίκος Μουσχουντής, έχει λάβει σαφείς εντολές από την ανώτατη διοίκηση: Οι ένοχοι – κομμουνιστές ασφαλώς – είναι απαραίτητο να συλληφθούν το ταχύτερο και να καταδικαστούν. Οι σύμμαχοι Αμερικανοί δεν θα επιτρέψουν προχειρότητες και καθυστερήσεις.
Ύστερα από τρεις μήνες άκαρπων ερευνών, και ενώ οι πιέσεις είναι πλέον ασφυκτικές, ένας αριστερός δημοσιογράφος, ο Γρηγόρης Στακτόπουλος, συλλαμβάνεται. Είναι ο ιδανικός ύποπτος προκειμένου να κλείσει η υπόθεση με τρόπο αποδεκτό. Η ομολογία του είναι ζήτημα χρόνου, κανείς δεν αντέχει για πολύ την ανάκριση στα μπουντρούμια της Ασφάλειας. Ο Μουσχουντής όμως δεν θα ησυχάσει αν δεν ανακαλύψει τον πραγματικό δολοφόνο.
Βασισμένο στην υπόθεση Πολκ, το μυθιστόρημα Άγνωστες λέξεις δεν έχει την πρόθεση να θέσει ξανά τα ίδια ερωτήματα και – πολύ περισσότερο – να βρει τις απαντήσεις που κανείς μέχρι σήμερα δεν αποτόλμησε να δώσει. Εξετάζει ένα ενδεχόμενο∙ μια σταγόνα στον ωκεανό των πιθανοτήτων.

Βιογραφικό
O Δημήτρης Ψαθόπουλος γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε Φαρμακευτική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο και Δημιουργική Γραφή στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Έχει γράψει διηγήματα και θεατρικά. Οι Άγνωστες λέξεις είναι το δεύτερο μυθιστόρημά του που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος.