Ζωή Οικονόμου: συνέντευξη στη Μαρία Τσακίρη

Συγγραφέας του βιβλίου Τα λόγια που σκέπασε η σιωπή – Εκδόσεις ΕΞΗ

Μυρτώ και Ελπίδα. Νεαρή δημοσιογράφος η πρώτη, ηλικιωμένη γυναίκα που της αφηγείται τη ζωή της, η δεύτερη. Έρχονται κοντά στο μυθιστόρημα της Ζωής Οικονόμου μέσα από την ανάγκη της μίας να μάθει και της άλλης να μιλήσει. Παρότι από διαφορετικούς κόσμους, τις συνδέει η αλήθεια που αναζητούν – η μία για να τη γράψει, η άλλη για να λυτρωθεί. Πολύ γρήγορα ο αναγνώστης διαπιστώνει πως πρωταγωνιστικό ρόλο παίζει στη βαθιά ανθρώπινη αυτή ιστορία και η σιωπή. Όπως λέει στο Vivlio-life η συγγραφέας η σιωπή είναι εκεί «για να σκεπάσει όσα δεν ειπώθηκαν, όσα πνίγηκαν από φόβο ή ενοχή. Μερικές φορές προστατεύει, άλλες όμως καταστρέφει. Οι ήρωες μου ζουν μέσα της, τη φοβούνται και την κουβαλούν. Ο τίτλος είναι ακριβώς αυτό: η υπενθύμιση ότι πίσω από κάθε σιωπή, κρύβεται μια αλήθεια που περιμένει να ειπωθεί».

–«Κάποιοι άνθρωποι γεννιούνται για να συναντηθούν, ό,τι κι αν αυτό φέρει». Είναι ο υπότιτλος του μυθιστορήματός σας. Το ό,τι μας κάνει να σκεφτούμε πως η ζωή σε συνδυασμό με τη ζοφερή εποχή που πραγματεύεστε, έφερε πολλά στις ηρωίδες σας…
Σύμφωνα με τον υπότιτλο, όλοι οι ήρωες ήταν μοιραίο να συναντηθούν. Οι ηρωίδες μου ήταν φίλες και πέρασαν πολλά μαζί, επειδή η εποχή που διαδραματίζεται η ιστορία τους, ήταν γεμάτη γεγονότα που έμειναν στην Ιστορία. Παρά το ότι ανήκαν σε διαφορετικές κοινωνικές τάξεις, η φιλία τους άντεξε, μέχρι τον θάνατο της μίας. Και τότε, αποκαλύφθηκαν μυστικά…

–Μυρτώ και Ελπίδα. Η πρώτη μια νεαρή δημοσιογράφος και η δεύτερη μια ηλικιωμένη γυναίκα που της αφηγείται τη ζωή της. Πώς καταφέρατε να φέρετε κοντά δυο γυναίκες από διαφορετικούς κόσμους και με εντελώς διαφορετικά βιώματα;
Οι ηρωίδες μου ήρθαν κοντά όπως ήρθα κι εγώ, όταν κλήθηκα να φροντίσω μία ηλικιωμένη κυρία που είχε τα χρόνια της Ελπίδας και ήταν μεγαλωμένη με διαφορετικά βιώματα. Αυτό, στάθηκε η αφορμή να τη γνωρίσω, να συζητήσω μαζί της, να μου πει την ιστορία της και να τη μεταφέρω στο χαρτί, μαζί με κομμάτια μυθοπλασίας.
Η Μυρτώ και η Ελπίδα ενώνονται μέσα από την ανάγκη της μίας να μάθει και της άλλης να μιλήσει. Παρότι από διαφορετικούς κόσμους, τις συνδέει η αλήθεια που αναζητούν – η μία για να τη γράψει, η άλλη για να λυτρωθεί.

–Ας μείνουμε στην Ελπίδα που αναγκάζεται να ζήσει ξανά τα αιχμηρά σημεία της ζωής της… Δώστε μας ένα αιχμηρό σημείο που σας προβλημάτισε ως συγγραφέα και σας φόρτισε συγκινησιακά.
Η αλήθεια είναι ότι σε πολλά σημεία της ιστορίας, ένιωσα συγκίνηση και βαριά φόρτιση. Ωστόσο, η πρώτη εικόνα που μου έρχεται στο μυαλό, είναι όταν η Ελπίδα καλείται να δει τη μητέρα της να την κρεμάνε ανάποδα στην πλατεία του χωριού και υπεύθυνος γι’ αυτό ήταν ο άνθρωπος που αγάπησε. Δεν είναι μόνο η απώλεια που την πονά, αλλά το ότι έπρεπε να σωπάσει για δεκαετίες. Η σιωπή της έγινε βάρος – κι αυτό ήταν το πιο δύσκολο: να γράψω τη σιωπή με τρόπο που ν’ «ακούγεται».

–Και η Μυρτώ; Πόσο θα επηρεαστεί η σκέψη και η ζωή της από αυτή την εξομολόγηση;
Η Μυρτώ θ’ αλλάξει βαθιά. Μέσα από την εξομολόγηση της Ελπίδας, μαθαίνει πως πίσω από κάθε ιστορία, υπάρχει πόνος, σιωπή και αντοχή. Η ματιά της ωριμάζει· δεν βλέπει πια την Ιστορία ως γεγονότα, αλλά ως ανθρώπινες ψυχές. Κι αυτό επηρεάζει τον τρόπο που ζει, γράφει και αγαπά.

–Ελπινίκη. Στο πρόσωπό της συγκεντρώνονται όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά μιας γυναίκας τουλάχιστον αντιπαθητικής. Εκπροσωπεί, όμως, τις γυναίκες εκείνης της εποχής που φτώχια και πόλεμος έκαναν την ψυχή τους σκληρή σαν πέτρα. Μιλήστε μας γι’ αυτή την ηρωίδα.
Η Ελπινίκη είναι ένα πλάσμα που γεννήθηκε μέσα στη φτώχεια και μεγάλωσε μέσα στη ντροπή των άλλων. Πουλήθηκε βρέφος, ανατράφηκε από τη σκληρότητα και γνώρισε τον κόσμο μέσα από τα μάτια εκείνων που δεν είχαν πια ψυχή ν’ αγαπήσουν. Αγάπησε δυο φορές αληθινά, αλλά ο θάνατος ήταν δυνατότερος και τις δύο φορές. Τότε, κάτι μέσα της ράγισε ανεπανόρθωτα. Η σιωπή της έγινε πανοπλία, το βλέμμα της πέτρα.
Κι όμως, πίσω απ’ αυτή τη σκληρότητα, υπάρχει μια γυναίκα που κάποτε ήθελε απλώς ν’ αγαπηθεί χωρίς να πληγωθεί. Μια ψυχή που κουβαλά την τραγικότητα μιας εποχής, αλλά και τη δύναμη όσων άντεξαν μέσα της.

–Ο τίτλος Τα λόγια που σκέπασε η σιωπή, που επιλέξατε για το μυθιστόρημά σας, μας κάνει να σκεφτούμε πως υπάρχει σ’ αυτό ένας ακόμη πρωταγωνιστής: Η σιωπή! Είναι έτσι;
Ναι, η σιωπή είναι ένας από τους βασικούς πρωταγωνιστές του βιβλίου. Είναι εκεί για να σκεπάσει όσα δεν ειπώθηκαν, όσα πνίγηκαν από φόβο ή ενοχή. Μερικές φορές προστατεύει, άλλες όμως καταστρέφει. Οι ήρωες μου ζουν μέσα της, τη φοβούνται και την κουβαλούν. Ο τίτλος είναι ακριβώς αυτό: η υπενθύμιση ότι πίσω από κάθε σιωπή, κρύβεται μια αλήθεια που περιμένει να ειπωθεί.

–Είναι πολλοί οι δευτεραγωνιστές σας, ο καθένας από τους οποίους παίζει καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της πλοκής. Ποιον ή ποια θα ξεχωρίζατε;
Θα ξεχώριζα τη Μέλπω. Ήταν στη δούλεψη της Ελπίδας, μα στην πραγματικότητα λειτούργησε ως δεύτερη μάνα της. Την αγαπούσε βαθιά, την προστάτευε σιωπηλά, μ’ εκείνον τον τρόπο που μόνο οι άνθρωποι της καρδιάς ξέρουν να κάνουν. Δεν είχε μεγάλη φωνή μέσα στην ιστορία, όμως η παρουσία της ήταν σταθερή, παρηγορητική. Αντιπροσωπεύει εκείνους τους απλούς, ταπεινούς ανθρώπους που, χωρίς να το καταλαβαίνουν, κρατούν όρθιους τους άλλους με την αγάπη και την αφοσίωσή τους.

–«Μέσα σ’ εκείνον τον μεγάλο πόλεμο, εγώ βίωσα τον απόλυτο έρωτα. Την αγάπη που έγινε μίσος». Θα θέλαμε να ακούσουμε δυο κουβέντες γι’ αυτή τη σχέση.
Η αγάπη που έγινε μίσος, δείχνει ότι ο δεσμός τους ήταν βαθύς και αληθινός, αλλά οι συνθήκες, τον μεταμόρφωσαν σε πόνο και σύγκρουση. Η ένταση αυτή μπορεί να εξηγεί γιατί η Ελπίδα τον θυμάται ακόμη τόσο ζωντανά: η μνήμη του έρωτά της τής έχει εντυπωθεί, μαζί με τη σκληρότητα της απώλειας και της προδοσίας.

–Αγάπη και μίσος είναι δυο πολύ δυνατά συναισθήματα. Πιο είναι εκείνο που επικράτησε, τελικά, στην ψυχή της πρωταγωνίστριάς σας;
Τελικά, στην ψυχή της Ελπίδας επικράτησε η αγάπη. Το μίσος υπήρξε έντονο, αλλά προσωρινό· η αγάπη έμεινε ως μνήμη, πάθος και δύναμη, που διαμόρφωσε τον χαρακτήρα της.

–Ραλφ. Είναι ο Γερμανός γιατρός που ερωτεύτηκε την Ελπίδα και εκείνος που έκανε το κορμί της να ριγήσει. Πώς τον περιγράφετε στο βιβλίο σας;
Τον περιγράφω ως έναν ευαίσθητο άνθρωπο, αλτρουιστή, βαθιά φιλέλληνα παρά το αξίωμά του και τη χώρα που εκπροσωπούσε. Ίσως, αυτά τα χαρακτηριστικά του βοήθησαν τις συγκυρίες, ώστε να εκπληρωθεί το «μοιραίο» της ιστορίας.

–Με τη γραφή σας θέλετε να τον μισήσουμε ή οδηγείτε τη σκέψη μας σε άλλα μονοπάτια;

Η γραφή δεν μας καλεί να μισήσουμε τον Ραλφ. Αντίθετα, μας οδηγεί να κατανοήσουμε την αντιφατική φύση του, την αγάπη που νιώθει για την Ελπίδα, αλλά και τις εντολές που τον εξαναγκάζουν στον πόνο και στη σύγκρουση. Μας φέρνει σε μονοπάτια συναισθηματικής έντασης και ηθικού διλήμματος, όπου η συμπάθεια και η λογική κρίση συνυπάρχουν.

–Το θέλω με το πρέπει πάντα βρίσκονται απέναντι το ένα από το άλλο και ποτέ δε συναντιούνται. Πόσο ταλαιπώρησαν την Ελπίδα και ποιο επικράτησε τελικά;
Στην ψυχή της Ελπίδας, το «θέλω» -ο έρωτας και η προσωπική της επιθυμία, συγκρουόταν με το «πρέπει» – την ανάγκη για δικαιοσύνη και ηθική υποχρέωση. Η σύγκρουση κορυφώνεται μετά τον βασανισμό της μητέρας της, όταν το «πρέπει» επικρατεί και την οδηγεί να πατήσει τη σκανδάλη, ενώ η αγάπη και η οργή της συνυπάρχουν έντονα σε αυτή τη δραματική στιγμή.

Κυρία Μαρία Τσακίρη, σας ευχαριστώ πολύ για την εις βάθος ανάγνωση του βιβλίου μου και τις καίριες ερωτήσεις που μου θέσατε.

Λίγα λόγια για το βιβλίο
Λένε ότι η ζωή χαράζει επάνω στα κιτάπια της τη διαδρομή που ο καθένας θα ακολουθήσει. Όμως, τι γίνεται, όταν ένα καλά κρυμμένο μυστικό αποκαλύπτεται λίγο πριν το τέλος;
H Μυρτώ, μία νεαρή δημοσιογράφος, με αφορμή την επέτειο του 1940, έρχεται αντιμέτωπη με τα γεγονότα στα πέτρινα χρόνια της Kατοχής και του Eμφυλίου, που έζησε η ηλικιωμένη Ελπίδα.
Μπορεί να έχουν περάσει σχεδόν εξήντα χρόνια, μα οι θύμησες, αγκάθια γεμάτα δηλητήριο, βρίσκονται καρφωμένες στην ψυχή της. Η Ελπίδα, μια γυναίκα που τίποτα δεν της χαρίστηκε, αναγκάζεται να ζήσει ξανά τα αιχμηρά σημεία της ζωής της… Τότε που ζούσε σαν φυλακισμένη κάτω από το άγρυπνο βλέμμα της Ελπινίκης, την κόλαση του πολέμου και την επίταξη του αρχοντικού τους από τους Γερμανούς. Αλλά και τότε που για πρώτη φορά αντίκρισε τα μάτια του… μέχρι και τη στιγμή που πάτησε την σκανδάλη.
Μυστικά, λάθη και ένα άδικο που χρόνια τη στοιχειώνουν, έρχονται στο φως. Άραγε, ποιοι είναι οι πραγματικοί ένοχοι που της στέρησαν τη ζωή;

Βιογραφικό
Η Ζωή Οικονόμου γεννήθηκε στη Λάρισα και έχει τρία παιδιά. Η διαδρομή της στα «σοκάκια» της λογοτεχνίας και της ποίησης ξεκίνησε λίγα χρόνια πριν. Συμμετείχε σε μαθητικούς διαγωνισμούς όπου απέσπασε τιμητική διάκριση το ιστορικό δοκίμιο «Αμπελάκια Λάρισας» και πρώτο Πανελλήνιο βραβείο το ποίημα «Ελλάδα μου αιμορραγείς» και το διήγημα «Επιστροφή». Από τις Εκδόσεις ΕΞΗ κυκλοφορεί το βιβλίο της «Στον αργαλειό της μοίρας».