Τζίνα Ψάρρη: συνέντευξη στη Μαρία Τσακίρη

Συγγραφέας του βιβλίου Τ΄ αγκάθια της φραγκοσυκιάς – Εκδόσεις Μιχάλη Σιδέρη

Ένας ιδιαίτερος τίτλος, μια ιδιαίτερη γραφή, μια ιδιαίτερη αφιέρωση: «Στο λάθος και στο σωστό, αν υπάρχουν». Ένα είναι σίγουρο: Φθάνοντας στον επίλογο της μυθιστορίας της Τζίνας Ψάρρη όλοι θα αναρωτηθούμε: Υπάρχουν; Αξίζει πάντως να σταθούμε στο δικό της σκεπτικό που μοιράζεται μαζί μας μέσα από το Vivlio-life: «Ως συγγραφέας, επιδιώκω να τρυπώσω στο μυαλό των αναγνωστών την ερώτηση, να τους «αναγκάσω» να επιλέξουν την ορθή για τον καθένα απάντηση. Ως άνθρωπος έχω καταλήξει πως δεν υπάρχει σωστός και λάθος δρόμος και μάλιστα ίδιος για όλους τους ανθρώπους. Είναι γρίφος με πολλές παραμέτρους που ο καθένας καλείται να λύσει με τον δικό του τρόπο». Η έμπνευση πίσω από Τ΄ αγκάθια της φραγκοσυκιάς βρίσκεται στους στίχους του ποιήματος του Τ.S Elliot “Κούφιοι άνθρωποι, που μιλούν για εκείνους που μπροστά σε ηθικά προβλήματα δεν παίρνουν θέση”, όπως και η ηρωίδα της η Ρόη!

–Τ.S. Elliot. Ένας από τους σημαντικότερους ποιητές του εικοστού αιώνα και μάλλον ένας από εκείνους που αγαπάτε να μελετάτε. Το ποίημά του «Κούφιοι άνθρωποι» είναι εκείνο που σας ενέπνευσε για τη μυθιστορία σας. Μιλήστε μας για την έμπνευσή σας.
Αν και δεν θα έλεγα πως ο T.S. Elliot είναι από τους πλέον αγαπημένους μου ποιητές, το συγκεκριμένο ποίημα, μου «μίλησε» με πολλούς τρόπους. Η έμπνευση προήλθε κυρίως από τους τελευταίους στίχους του, και για τον τρόπο που αναφέρει ο ποιητής πως τελειώνει ο κόσμος, πότε μ’ έναν βρόντο και πότε μ’ έναν λυγμό. Γέννησε στο μυαλό μου ωστόσο και έναν παραλληλισμό: τα αγκάθια της φραγκοσυκιάς μοιάζουν απαλά, ακίνδυνα σαν χνούδι. Μα, αν μπουν στο δέρμα, βγαίνουν δύσκολα και πονάνε αφόρητα. Πόσοι άραγε από εμάς, δεν έχουν συναντήσει στη ζωή τους και τέτοιους ανθρώπους;

Οι στίχοι του συγκεκριμένου ποιήματος μιλούν για τους ανθρώπους που μπροστά σε ηθικά προβλήματα δεν παίρνουν θέση. Και κάπως έτσι έγινε το «κλικ» για να βάλετε τη Ρόη στη ζωή σας και τη δική μας;
Όλων μας οι δρόμοι έχουν κάποτε διασταυρωθεί με κάποιον που, μπροστά στο δίλημμα, θα κάνει πίσω, δεν θα φανερώσει τις σκέψεις και τις επιθυμίες του, αν έχει. Το κάνει και η Ρόη, η κεντρική ηρωίδα, κάποιες στιγμές, το κάνουν όμως και ορισμένοι από τους δευτερεύοντες χαρακτήρες. Το αν υπάρχει σωστό ή λάθος σε αυτή τους τη στάση, το αφήνω στην κρίση των αναγνωστών.
Πόσο σας επηρεάζει η ποίηση στη σκέψη και στη γραφή; Το ρωτώ επειδή σε πολλά σημεία της ανάγνωσης διαπιστώνω πως ο “λόγος” σας γίνεται ποιητικός!
Πράγματι, πολλοί αναγνώστες μού λένε πως ο λόγος μου γίνεται λυρικός σε ορισμένα σημεία. Γίνεται και ρεαλιστικά ωμός ωστόσο, όταν χρειάζεται. Αγαπώ την ποίηση και ίσως, ασυναίσθητα, να υπάρχουν επιρροές στην γραφή μου αλλά και στον μεταφορικό λόγο που συχνά χρησιμοποιώ όταν μιλάω, τον βρίσκω ιδιαίτερα γοητευτικό!
Ας γνωρίσουμε, όμως, λίγο καλύτερα τη Ρόη. Τη σαραντάρα επίκουρη καθηγήτρια Ιστορίας και ηρωίδα σας.
Με την Ρόη, αυτό που κυρίως ήθελα να δημιουργήσω, είναι μια ισχυρή αναρώτηση: πώς γίνεται, μια γυναίκα καλλιεργημένη, ευφυής, καθόλα οξυδερκής, να παραμένει σε μια σχέση, ενώ από πολύ νωρίς έχει εντοπίσει όλα τα «θολά» της σημεία; πώς γίνεται να εμπλέκεται ακόμα και σε παρανομία, προκειμένου να δώσει ικανοποίηση στον άντρα που επιθυμεί διακαώς να «σώσει» από την κοινωνική Σιβηρία στην οποία έχει εγκλωβιστεί; Είναι δηλαδή σωστό αυτό που οι ψυχολόγοι λένε, πως η γυναίκα έχει την τάση αυτοβούλως να θυματοποιείται, με την έννοια ότι επιχειρεί διαρκώς να διορθώσει όλα τα κακώς κείμενα στην ψυχοσύνθεση του συντρόφου της αλλά και στις συνθήκες διαβίωσής του;
Η πρωταγωνίστριά σας απογοητεύεται από τις πικρές διαπιστώσεις που αφορούν τους ανθρώπους γύρω της αλλά και τον ίδιο της τον εαυτό. Ας πάρουμε μια ιδέα από την πλοκή.
Η Ρόη, όπως αναφέρατε, είναι σαράντα ετών και εργάζεται ως επίκουρη καθηγήτρια Ιστορίας. Χωρισμένη εδώ και χρόνια από έναν άντρα άπιστο και επιπόλαιο, απολαμβάνει την καθημερινότητά της, την οποία μοιράζεται ανάμεσα στους φοιτητές της, την αγαπημένη της φίλη Άννα, και τα βιβλία της, αυτά που γράφει και αυτά που διαβάζει μανιωδώς. Ένας παλιός γνώριμος, ωστόσο, εμφανίζεται ξαφνικά στη ζωή της για να της ανατρέψει όλα όσα έως τότε θεωρούσε δεδομένα, για τις παγιωμένες αξίες της, τις επιθυμίες της, ακόμα και τις φιλίες εκείνες που πίστευε αδιάρρηκτες. Λίγο αργότερα, με φόντο τις τραγικές απώλειες και την απομόνωση στα χρόνια του κορονοϊού, προσπάθησα να στρέψω τον αναγνώστη προς μια άλλη κατεύθυνση· εκείνη των αλλεπάλληλων εσωτερικών ματαιώσεών μας.
Δίπλα της τοποθετήσατε ένα παλιό της γνώριμο, που θα ανατρέψει όλα τα δεδομένα της. Ποια χαρακτηριστικά δώσατε σ’ αυτό τον άντρα, που επιλέξατε να μην αναφέρετε το όνομά του στο οπισθόφυλλο;
Ο λόγος που το όνομα που δεν αναφέρεται στο οπισθόφυλλο είναι για να ισχυροποιήσει ακόμη περισσότερο την κρυφή ταυτότητα που ο ήρωας θέλει να διατηρήσει, καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας.
Με δεδομένο ότι παραμένω πιστή στην αγάπη μου για το ψυχογράφημα, δεν θα μπορούσα παρά να δώσω, τουλάχιστον σε έναν ήρωα, στοιχεία που παραπέμπουν σε συμπεριφορές αποκλίνουσες: Νάρκισσος, χειριστικός, τοξικός, σε απόλυτη αρμονία με τους ψυχιατρικούς όρους που συχνά ακούμε τελευταία, όπως το love bombing και το gaslighitng, και με βαρύ φορτίο στους ώμους του, ματαιώσεις και τραύματα.
Το βιβλίο σας γράφτηκε τα χρόνια της απομόνωσης που μας επέβαλε ο κορωνοϊός και «αναγκάζει τον αναγνώστη να στρέψει το βλέμμα και σε μια άλλη απομόνωση: εκείνη των εσωτερικών, αλλεπάλληλων ματαιώσεών μας». Ας μείνουμε σ’ αυτή την πρόταση.
Το βιβλίο ξεκίνησε να γράφεται προς το τέλος του υποχρεωτικού εγκλεισμού μας, με κύριο στόχο μου ένα μήνυμα: στον πόνο, στον οποιοσδήποτε πόνο, από όπου κι αν προέρχεται, όσο υπερβολικά ή μη εκφράζεται, αξίζει σεβασμός. Σεβασμός και ενσυναίσθηση, όχι αυστηρή κριτική, όπως έχουμε συνηθίσει να κάνουμε. Στους άλλους ασφαλώς, τον εαυτό μας συνηθίσαμε να τον κρατάμε στο απυρόβλητο. Και βέβαια, να προκαλέσω στον αναγνώστη σκέψεις, αν άραγε, αυτός είναι ένας όμορφος, σωστός, εύκολος τρόπος, αν όλοι λειτουργήσουμε παρόμοια, να μαλακώσει, έστω, κάπως, η ουλή από τις ματαιώσεις που όλοι κάποτε νιώσαμε.
Έχετε σκεφτεί ποτέ τι θα κάνατε αν αντιμετωπίζατε τα ίδια ηθικά προβλήματα και διλήμματα που αντιμετωπίζει η επινοημένη ηρωίδα σας; Θα περνούσατε τη «Στύγα» χωρίς να φτάσετε ποτέ στην Κόλαση, αλλά ούτε και στον Παράδεισο;
Από τότε που ξεκίνησα να γράφω, η αφήγηση μιας ιστορίας μού θύμιζε τον ουροβόρο όφι, το φίδι που τρώει την ουρά του. Γιατί τα πάντα κινούνται σε χρόνο κυκλικό, σ’ έναν κύκλο φαντασίας και μνήμης, όπου, αν και η αρχή και το τέλος είναι λίγο πολύ γνωστά και άγνωστα ταυτόχρονα, παράλληλα θα πρέπει να συνταιριάζονται και με την παραμικρή ενδιάμεση λεπτομέρεια. Γράφοντας, είναι αναπόφευκτο να μην υπάρχουν στοιχεία, σκέψεις, απορίες ή εν δυνάμει αποφάσεις του συγγραφέα ανάμεσα στις γραμμές της μυθιστορίας. Παρόλα αυτά, δεν παίρνω ποτέ προσωπική εμφανή θέση, ο αναγνώστης είναι εκείνος που θα πρέπει να μπει στα παπούτσια του κάθε ήρωα ξεχωριστά.
Αφιερώνετε το βιβλίο σας «Στο λάθος και στο σωστό, αν υπάρχουν». Και αναρωτιέστε: «Και ποια πραγματικότητα είναι τελικά αυτή που λογαριάζεται ως αλήθεια, ως σωστό ή λάθος;» Πόσο σας παιδεύουν αυτές οι δυο έννοιες ως άνθρωπο και ως συγγραφέα;
Ως συγγραφέας, επιδιώκω να τρυπώσω στο μυαλό των αναγνωστών την ερώτηση, να τους «αναγκάσω» να επιλέξουν την ορθή για τον καθένα απάντηση. Ως άνθρωπος έχω καταλήξει πως δεν υπάρχει σωστός και λάθος δρόμος και μάλιστα ίδιος για όλους τους ανθρώπους. Είναι γρίφος με πολλές παραμέτρους που ο καθένας καλείται να λύσει με τον δικό του τρόπο.
«Ο χρόνος έχει όλο τον χρόνο δικό του για να θυμάται, να διορθώνει, να επουλώνει, να λησμονεί». Είναι η πρόταση που κρατώ μεταξύ άλλων στο μυαλό από αυτή την ιδιαίτερη ανάγνωση. Είναι το μήνυμά σας προς εμάς τους αναγνώστες;
Η φράση που αναφέρετε, έχει και ένα «Αλλά και να τα ξαναρχίζει όλα από την αρχή· ή μήπως όχι;» στο τέλος της. Γιατί και πάλι, προσπαθώ να δημιουργήσω την αναρώτηση σε όποιον επιλέξει να διαβάσει την ιστορία της Ρόης. Ξεχνάμε άραγε οριστικά; μήπως λειαίνουμε όλες τις αιχμηρές γωνίες της μνήμης και κρατάμε μόνο κάτι αστραφτερό; επουλώνουμε κάθε βαθιά πληγή; επαναλαμβάνουμε άραγε τα ίδια λάθη; γιατί;

Λίγα λόγια για το βιβλίο
Η Ρόη είναι σαράντα ετών και εργάζεται ως επίκουρη καθηγήτρια Ιστορίας. Χωρισμένη εδώ και χρόνια από έναν άντρα άπιστο και επιπόλαιο, απολαμβάνει την καθημερινότητά της, την οποία μοιράζει ανάμεσα στους φοιτητές της, την αγαπημένη της φίλη Άννα, και τα βιβλία της, αυτά που γράφει και αυτά που διαβάζει μανιωδώς. Ένας παλιός γνώριμος μπαίνει ξαφνικά στη ζωή της για να ανατρέψει όσα θεωρούσε ως τότε δεδομένα. Η σχέση οικειότητας που αναπτύσσεται μεταξύ τους γίνεται αφορμή για πικρές διαπιστώσεις ως προς τους ανθρώπους που η Ρόη θεωρεί κοντινούς της, αλλά και προς τον ίδιο της τον εαυτό. Με φόντο τις τραγικές απώλειες και την απομόνωση στα χρόνια του κορωνοϊού, το έργο αυτό αναγκάζει τον αναγνώστη να στρέψει το βλέμμα και σε μια άλλη απομόνωση: εκείνη των εσωτερικών, αλλεπάλληλων ματαιώσεών μας.
Μια μυθιστορία εμπνευσμένη απ’ το ποίημα του Τ.S. Elliot, «Κούφιοι Άνθρωποι». Άνθρωποι που μπροστά στα ηθικά προβλήματα δεν παίρνουν θέση, που περνούν τη Στύγα χωρίς να φτάσουν ποτέ στην Κόλαση, αλλά ούτε και στον Παράδεισο. Κι αν δεν πάλλονται εσωτερικά τα συναισθήματά τους, θα ‘ρθει η ώρα που παραφράζοντας τον ποιητή, έτσι θα τελειώσει ο κόσμος τους: όχι μ’ έναν βρόντο, αλλά μ’ έναν λυγμό.
Γιατί ζουν στην πεθαμένη χώρα μιας φραγκοσυκιάς χωρίς άνθη. Μόνο με αγκάθια…

Βιογραφικό
Η Τζίνα Ψάρρη γεννήθηκε και ζει στην Αθήνα. Αποφοίτησε από την Ελληνογαλλική Σχολή Ουρσουλινών και έλαβε το πτυχίο της Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Δίδαξε για είκοσι χρόνια γαλλικά και Ιστορία.
Το 2016 τιμήθηκε με το 1ο βραβείο στον ετήσιο πανελλήνιο διαγωνισμό διηγήματος της Πανελλήνιας Ένωσης Λογοτεχνών για το διήγημά της «Πρωινό αστέρι» που δημοσιεύτηκε στο λογοτεχνικό περιοδικό Fractal. Το 2020 κέρδισε τη δεύτερη θέση στον διαγωνισμό διηγήματος του αγγλικού εκδοτικού οίκου Ontime books, συμμετέχοντας στην έκδο¬ση «Coronavirus, an ancient or an alien virus» που κυκλοφορεί σε Ελλάδα και εξωτερικό.
Εργογραφία
«Μέχρι το πέμπτο σκαλοπάτι» μυθιστόρημα, Όστρια, 2015, εξαντλημένο
«Ανθολογία μικρού διηγήματος για την νύχτα» συλλογικό, Κύμα, 2016
«Οι κόρες της Ανάγκης» μυθιστόρημα, Άνεμος, 2018
«Μέχρι το πέμπτο σκαλοπάτι» μυθιστόρημα, αναθ. επανέκδοση, Άνεμος, 2019
«Αριστερό Πέταγμα» μυθιστόρημα, Άνεμος, 2019
«Coronavirus, an ancient or an alien virus» συλλογικό διηγημάτω, Ontime books, 2020
«Οι εκπαιδευτικοί γράφουν» συλλογικό διηγημάτων, Γράφημα 2020
«Κάθε Κυριακή την ίδια ώρα», Υδροπλάνο, 2021
«Του έρωτα το κόκκινο» συλλογικό, Διάνοια 2023
«Ελεύθερες τέχνες» συλλογικό, Διάνοια, 2024