Βαγγέλης Πλάκας: συνέντευξη στη Μαρία Τσακίρη

Συγγραφέας του βιβλίου “Οι πρώτες γυναίκες ψηφοφόροι: Αδερφές Τσιώμου” – Εκδόσεις Μαλλιάρης Παιδεία

Καθώς πλησιάζουμε στον εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας Δικαιωμάτων της Γυναίκας, η συνέντευξη του Βαγγέλη Πλάκα για το βιβλίο του “Οι πρώτες γυναίκες ψηφοφόροι: Αδερφές Τσιώμου” μας δίνει την ευκαιρία να μάθουμε άγνωστες πτυχές της ιστορίας της Θεσσαλονίκης, μέσα όμως από σημαντικές και πρωτοπόρες γυναίκες, οι οποίες δικαιούνται χώρο και χρόνο στις σελίδες της επίσημης Ιστορίας. Όπως επισημαίνει στο Vivlio-life o συγγραφέας «η Θεσσαλονίκη έχει μια μοναδική πρωτοπορία σε ό,τι αφορά την γυναικεία συμμετοχή στην πολιτική: το 1930 τις πρώτες γυναίκες που ψήφισαν, το 1951 την γυναίκα που έμεινε στη συλλογική συνείδηση ως η πρώτη δήμαρχος και το 1952 την πρώτη βουλευτή». Το βιβλίο στηρίζεται στο αρχείο των οικογενειών των δυο γυναικών που εμπιστεύτηκαν στο δημοσιογράφο αλλά και προσωπική έρευνα που στη συνομιλία μας ο καλός συνάδελφος χαρακτηρίζει “Μια μακρά διαδικασία αλλά με τη γοητεία της ανακάλυψης άγνωστων ψηφίδων της ιστορίας της πόλης και όχι μόνο”.

Αδερφές Τσιώμου. Ήταν οι πρώτες γυναίκες ψηφοφόροι στην Ελλάδα. Ψήφισαν στις επαναληπτικές εκλογές στον Δήμο Θεσσαλονίκης, τον Δεκέμβριο του 1930. Ήταν και οι μοναδικές γυναίκες που ψήφισαν;
Στους εκλογικούς καταλόγους είχαν εγγραφεί μόλις 241 γυναίκες. Οι πολλές προϋποθέσεις για το δικαίωμα ψήφου, όπως η ηλικία και η μόρφωση, αλλά κυρίως τα στερεότυπα της εποχής απέτρεψαν τις περισσότερες. Να σκεφτείτε ότι υπήρχαν γυναίκες που δεν ήθελαν να εγγραφούν γιατί θα έπρεπε να αποκαλύψουν την ηλικία τους, ότι ήταν άνω των 30 ετών.
Είναι ευχάριστο να μαθαίνουμε την ιστορία της πόλης μας μέσα από τη λογοτεχνία. Μιλήστε μας, λοιπόν, για εκείνη την εκλογική αναμέτρηση και το αποτέλεσμά της.
Ήταν επαναληπτικές εκλογές στο Δήμο Θεσσαλονίκης μετά την έκπτωση από το αξίωμα του δημάρχου Νικόλαου Μάνου. Λίγους μήνες νωρίτερα είχε δημοσιευθεί στο ΦΕΚ ο νόμος «περί παροχής εις τας γυναίκας δικαιώματος ψήφου κατά τας δημοτικάς και κοινοτικάς εκλογάς» με προϋπόθεση να γνωρίζουν γραφή και ανάγνωση και να είναι άνω των 30 ετών. Έτσι οι εκλογές της 14ης Δεκεμβρίου 1930 στο Δήμο Θεσσαλονίκης ήταν οι πρώτες που γυναίκες είχαν το δικαίωμα εκλέγειν, έστω και «κουτσουρεμένο».
Θα ήταν σκόπιμο, πιστεύω, να μας μιλήσετε για τη θέση της γυναίκας στην Ελλάδα τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο αλλά και τo πόσο εύκολη ήταν η διαδρομή της από το νοικοκυριό στην κάλπη. Πως αντιμετώπισε η κοινωνία το γεγονός;
Για να σας απαντήσω θα σας μεταφέρω μερικά δημοσιεύματα της εποχής που, νομίζω, αποτυπώνουν με ευκρίνεια το πώς αντιμετώπισε η ανδροκρατούμενη κοινωνία τη γυναικεία ψήφο: ένα δημοσίευμα ανέφερε πως οι γυναίκες αναζητούσαν ποιον θα ψηφίσουν βάσει της… ομορφιάς της, άλλο χαρακτήριζε τις ψηφοφόρους «ηρωίδες» διότι παραδέχθηκαν ότι άνω των 30 ετών, άλλο έλεγε πως με τη γυναικεία ψήφο η διαδικασία… νοστίμεψε ενώ άλλο μετέφερε την… περιπέτεια ενός άνδρα που η γυναίκα του δεν μαγείρεψε για να πάει να ψηφίσει. Αυτά, τα λένε όλα.
Αγγελική και Μερόπη. «… ήταν βέβαια, πολλά περισσότερα από τις δυο πρώτες Ελληνίδες ψηφοφόρους», γράφετε. Ας μείνουμε στα “πολλά περισσότερα” για να γνωρίσουμε καλύτερα τις ηρωίδες σας, ξεκινώντας από τα επίθετα Μεταλλινού και Βασιλικού.
Είναι τα επίθετα των συζύγων τους. Η Αγγελική και η Μερόπη ήταν δύο από τα τέσσερα παιδιά του Παναγιώτη και της Άννας Τσιώμου. Είχαν δώδεκα χρόνια διαφορά, η Αγγελική γεννήθηκε το 1885 και η Μερόπη το 1897. Η Αγγελική παντρεύτηκε τον Βασίλη Μεταλλινό, αρχινοσοκόμο του Στρατού. Η Μερόπη τον Βασίλη Βασιλικό, εξέχουσα προσωπικότητα της εποχής, καθώς διετέλεσε δημοτικός σύμβουλος Θεσσαλονίκης και πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου, βουλευτής Χαλκιδικής, υπουργός και αντιπρόεδρος της Βουλής αλλά ως δημοσιογράφος και πρόεδρος της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Μακεδονίας-Θράκης.
«Διδασκάλισσα και μακεδονομάχος η Αγγελική, δημοσιογράφος και συγγραφέας δεκάδων βιβλίων, διέσωσε άγνωστες στιγμές του Μακεδονικού Αγώνα, της τοπικής ιστορίας αλλά κυρίως της καθημερινής ζωής και της λαογραφίας της Μακεδονίας». Πού μπορεί να αναζητήσει κανείς τα βιβλία και ό, τι κατάφερε να διασώσει η σημαντική αυτή γυναίκα;
Δεν είναι τυχαίο πως ένα σκίτσο που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Μακεδονία» την αποτυπώνει να κρατάει στο ένα χέρι της το όπλο, ως μακεδονομάχος, και στο άλλο βιβλία. Στα δεκάδες έργα που συνέγραψε και μέσα από μοναδικές έρευνες, η Αγγελική διέσωσε άγνωστες στιγμές της μακεδονικής ιστορίας και λαογραφίας και τη δράση μεγάλων μορφών του μακεδονικού αγώνα. Θεωρείται ίσως η πρώτη δημοσιογράφος της Θεσσαλονίκης και ήταν η πρώτη που έστειλε στην Αθήνα ανταπόκριση για τη δολοφονία του βασιλιά Γεωργίου Α’ το 1913 στη Θεσσαλονίκη. Κορωνίδα του έργου της μπορεί να θεωρηθεί το «Λεύκωμα του Μακεδονικού Αγώνος». Ένα μέρος του αρχείου της βρίσκεται στο Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα ενώ βιβλία της υπάρχουν και στη βιβλιοθήκη της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών.
«Οι λέξεις της Μερόπης ήταν διαφορετικές, πάλλονταν μαχητικά και επαναστατικά για την εποχή, για τα πιστεύω της, που υπερασπιζόταν αμετακίνητα και με πάθος. Ειδικά αυτά που αφορούσαν τις γυναίκες. Δημοσιογράφος και πρωτοπόρος εκδότρια του «Ημερολογίου Θεσσαλονίκης» αλλά και της «Εφημερίδας των Γυναικών», πολυταξιδεμένη και πολιτικό πρόσωπο με υποψηφιότητες στην κεντρική πολιτική και την αυτοδιοίκηση». Αξίζει να μάθουμε για τα πιστεύω της, την εφημερίδα της αλλά και το πάθος της για θέματα που αφορούσαν τις γυναίκες.
Μεταξύ άλλων η Μερόπη εξέδωσε το 1929 την «Εφημερίδα των Γυναικών» σε μια προφανή αντιστοιχία της «Εφημερίδας των Κυριών», που εξέδιδε η πρωτοπόρος Καλλιρόη Παρρεν στην Αθήνα. Έργο ζωής όμως θεωρώ ότι ήταν το «Ημερολόγιο Θεσσαλονίκης», μια ετήσια έκδοση που κυκλοφόρησε από το 1919 ως το 1932, με διακοπή από το 1992 ως το 1925. Πρόκειται για έναν θησαυρό με πολλά και σημαντικά ιστορικά, λαογραφικά, λογοτεχνικά και άλλα κείμενα. Σε ό,τι αφορά την πολιτική της παρουσία εκτός από πρώτη ψηφοφόρος ήταν υποψήφια δημοτική σύμβουλος στις πρώτες εκλογές που είχαν δικαίωμα εκλέγεσθαι οι γυναίκες, στις δημοτικές εκλογές του 1951, αλλά και υποψήφια βουλευτής στις πρώτες βουλευτικές εκλογές που μπορούσαν να είναι γυναίκες υποψήφιες, στις επαναληπτικές της Α’ Θεσσαλονίκης, τον Ιανουάριο του 1952. Μάλιστα τότε κατέβηκε ως ανεξάρτητη, «κόντρα» στην υποψηφιότητα της Ελένης Σκούρα, που στήριζε ο «Ελληνικός Συναγερμός», στον οποίο ήταν εν ενεργεία βουλευτής ο σύζυγός της! Αυτό νομίζω λέει πολλά για το πώς διεκδικούσε όσα πίστευε.
Όπως και στο βιβλίο σας «Αρίστη Παγιατάκη», στο οποίο διαβάσαμε για την εκλογή της πρώτης γυναίκας δημάρχου Θεσσαλονίκης και το πολιτικό θρίλερ που ακολούθησε, η δημοσιογραφική έρευνα που προηγήθηκε της συγγραφής ήταν μεγάλη. Μιλήστε μας για την έρευνά σας.
Είχα τη χαρά και την τύχη οι οικογένειες των δύο γυναικών να μου εμπιστευθούν το οικογενειακό τους αρχείο. Εν συνεχεία ακολούθησε έρευνα σε δημοσιεύματα του Τύπου, βιβλιοθήκες κλπ. Μια μακρά διαδικασία αλλά με τη γοητεία της ανακάλυψης άγνωστων ψηφίδων της ιστορίας της πόλης και όχι μόνο.
Θα ήθελα να επισημάνω πως η Θεσσαλονίκη έχει μια μοναδική πρωτοπορία σε ό,τι αφορά την γυναικεία συμμετοχή στην πολιτική: το 1930 τις πρώτες γυναίκες που ψήφισαν, το 1951 την γυναίκα που έμεινε στη συλλογική συνείδηση ως η πρώτη δήμαρχος και το 1952 την πρώτη βουλευτή.
Το νέο σας «εκδοτικό παιδί» φέρει τον τίτλο: «Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και η Θεσσαλονίκη», που αποτελεί έκδοση της εφημερίδας «Πολιτική» και του «Ελληνικού Ινστιτούτου Έρευνας και Ανάπτυξης». Ποιον τίτλο θα βάζατε στη σχέση του μεγάλου πολιτικού με την πόλη μας;
Ο Καραμανλής έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για τη Θεσσαλονίκη όπως αποτυπώνει το έργο του και η προσωπική του μέριμνα. Οι λόγοι ήταν και ορθολογικοί, λόγω των μεγάλων αναγκών της πόλης και της θέσης της ως βόρειου συνόρου προς τα Βαλκάνια που τότε ανήκαν στο ανατολικό μπλοκ, αλλά και συναισθηματικοί. Για να απαντήσω στην ερώτησή σας θα μεταφέρω ένα απόσπασμα δήλωσης που έκανε κατά την υποδοχή του στο αεροδρόμιο της Θεσσαλονίκης στις 25 Οκτωβρίου 1982: «Σας παρακαλώ να βεβαιωθείτε ότι αισθάνομαι ιδιαίτερη χαρά κάθε φορά που έχω την ευκαιρία να επισκεφθώ τη Θεσσαλονίκη. Και αυτό είναι φυσικό, γιατί με την πόλη αυτή, με την ωραία και ιστορική αυτή πόλη, με συνδέουν πολλαπλοί δεσμοί. Δεσμοί περισσότεροι συναισθηματικοί. […] Αλλά, πέραν αυτού, με την πόλη αυτή με συνδέει και μια προσπάθεια τριάντα ετών που εγένετο για την ανάπτυξή της. Και στην προσπάθεια αυτή συνέβαλα αποφασιστικά. Και είναι φυσικό να αγαπάς τα έργα στα οποία έχει συμβάλει προσωπικά».

«Είναι προϊόν πολυετούς εργασίας», γράφετε σε ανάρτησή σας. Κι εδώ βλέπουμε πως η λέξη “έρευνα” που χρησιμοποιήσατε στα δυο προηγούμενα βιβλία σας έχει αντικατασταθεί με τη λέξη “εργασία”. Πότε ξεκινήσατε να εργάζεστε πάνω στο θέμα και πόσο “ταλαιπωρήσατε” με αναγνώσεις και επιμέλεια το κείμενό σας πριν διαβεβαιώσετε τον εαυτό σας πως όλα είναι εντάξει και μπορεί να πάρει το δρόμο του τυπογραφείου;
Ως πολιτικός συντάκτης επί 25 χρόνια κάνω ρεπορτάζ, συνομιλώ, γράφω και διαβάζω μεταξύ άλλων και για τη Νέα Δημοκρατία και φυσικά τον ιδρυτή της Κωνσταντίνο Καραμανλή. Είχα έτσι συγκεντρώσει ένα πλούσιο υλικό από αφιερώματα, συνεντεύξεις, συνέδρια, ρεπορτάζ κλπ που αφορούσαν την ιδιαίτερη σχέση του Κωνσταντίνου Καραμανλή με τη Θεσσαλονίκη. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής άλλωστε είναι παντού στην Θεσσαλονίκη, τόσο στην σημερινή ζώσα πόλη όσο και στην ιστορία της. Το υλικό αυτό ήταν η βάση που τεκμηριώθηκε και συμπληρώθηκε με πολλά ντοκουμέντα από το Ίδρυμα «Κ. Καραμανλής», βιβλιογραφική έρευνα και συνεντεύξεις. Είναι επομένως δύσκολο να απαντήσω πόσος καιρός χρειάστηκε για το βιβλίο. Είναι όμως σίγουρα ένα κομμάτι του συνόλου της δημοσιογραφικής μου πορείας.

Λίγα λόγια για το βιβλίο
Αγγελική Μεταλλινού και Μερόπη Βασιλικού ήταν οι πρώτες Ελληνίδες που ψήφισαν στην Ελλάδα, στις επαναληπτικές εκλογές στον Δήμο Θεσσαλονίκης τον Δεκέμβριο του 1930, λίγο μετά την παραχώρηση του δικαιώματος του εκλέγειν σε ορισμένες από τις γυναίκες. Ήταν, βέβαια, πολλά περισσότερα από τις δύο πρώτες Ελληνίδες ψηφοφόρους.
Διδασκάλισσα και μακεδονομάχος η Αγγελική, δημοσιογράφος και συγγραφέας δεκάδων βιβλίων, διέσωσε άγνωστες στιγμές του Μακεδονικού Αγώνα, της τοπικής ιστορίας αλλά κυρίως της καθημερινής ζωής και της λαογραφίας της Μακεδονίας. Κατάφερε δε να μεταφέρει μέσα από τις λέξεις, ως πάλλουσες καρδιές, τα συναισθήματα των ανθρώπων, την ατμόσφαιρα της εποχής.
Οι λέξεις της Μερόπης ήταν διαφορετικές, πάλλονταν μαχητικά και επαναστατικά για την εποχή, για τα πιστεύω της, που υπερασπιζόταν αμετακίνητα και με πάθος. Ειδικά αυτά που αφορούσαν τις γυναίκες. Δημοσιογράφος και πρωτοπόρος εκδότρια του «Ημερολογίου Θεσσαλονίκης» αλλά και της «Εφημερίδας των Γυναικών», πολυταξιδεμένη και πολιτικό πρόσωπο με υποψηφιότητες στην κεντρική πολιτική και την αυτοδιοίκηση.

Βιογραφικό
Ο Βαγγέλης Πλάκας είναι δημοσιογράφος, μέλος της ΕΣΗΕΜ-Θ. Εργάζεται από το 1997 σε έντυπα και ηλεκτρονικά ΜΜΕ. Είναι υποψήφιος διδάκτορας του τμήματος Δημοσιογραφίας του ΑΠΘ. Έχει επιμεληθεί και εκδώσει τα βιβλία: «Οι αγωνίες της Μέσης Πολιτείας και η πολιτική δίχως γωνίες» (2008), «Η νέα μεταπολιτευτική Πολιτεία» (2009), «Εκλογές στην Πράξη» (2018), «Αρίστη Παγιατάκη-η πρώτη» (2022), «Το Ολοκαύτωμα του Χορτιάτη. 60 χρόνια μετά» (2004), «Το χωριό που νίκησε τον θάνατο» (2016), βασισμένο στο ομώνυμο ντοκιμαντέρ του. Εξέδωσε επί δέκα χρόνια, από το 2007, το «Πολιτικό Ημερολόγιο-Ατζέντα Θεσσαλονίκης» και από το 2018 συντονίζει το ετήσιο «Αναπτυξιακό Συνέδριο Θεσσαλονίκης» που διοργανώνει το «Ελληνικό Ινστιτούτο Έρευνας και ανάπτυξης” (ΕΛΙΝΕΚΑ).